Friday, August 14, 2009

PATHIAN THILTHAWN PIAK

Hatna ka ngen a,
Pathian in haksakna hon pia a.

Hauhsakna ka ngen a,
Pathian in septheihna leh ngaihtuahna hon pia a.

Pilna ka ngen a,
Pathian in ka bawl hoih ngai thil tampi hon pia a.

Haangsan’na ka ngen a,
Pathian in mun lauhuai ah hon koih a.

Itna ka ngen a,
Pathian in ka it kiphamoh ding hon pia a.

Panpihna ka ngen a,
Pathian in ka panpih ngai ngoihngoih mi hon pia a.

Ka deih leh lung-gulh khat leng hon pelou in,
Ka kiphatmoh ngen in hon vuk hi.

Hici bang in ka thumna dawnin om a,
Hiai ahi Pathian thilthawn piak.

Wednesday, August 12, 2009

LETTER TO HEAVEN

By- Khamkhokam Guite

Zingkal a innsung a tutphak ging lumlum leh mi kihou ging in khanglou sak a. Hun paisa, ni bangzah hiam paita a thil tungte a ngaihtuah ciang in a manglam bang a. A inn uh zong nidanga a inn uh bang nonlou in thei hi . Innsung pindante tua a lupna pindan uh cihlouh siah kiphel khe vek a. A lupna apan in YPA tutphah ahep ging uh za hi. “ Hiai tutphahte hiai zahzah ngai non ken teh maw, khen khat pe kikta le himai” cia aki hou uh za hi.

A lupna tung ah, anu’n Pathian ni zing a ‘cleansing milk’ patzam a la a, a mai leh a bilte a nul siang sak a, a sam a hiat sak laite a lu neu bilbel sung ah ngaihtuah khia a. Skul kai hong tun ciang a, a skul bag anung a pua a, akhut lang khat a tuibawm khai a, gate a pan a ‘a nu’ ci a naakpi a asap laite phok khia a. Skul a kai non ciang in kuan ana muak mah diam aw, cihte ngaih tuah hi.

A lupna tung ah tutou a, a birth day nia anu lei sak Barbie akhut in kawi tiktek hi.
“Nini, ka nu ka ngai e” ci hi. A ni in “ Na fel lua, na mai phiat ni aw” cih toh lupna apan in pom khia a. Gen ding pen atheihlouh man in “ Na nu maw, vaan ah Pathian kiang a awm a maw, nang hon thumpih gige a, nang hon mu gige ei voi” ci hi. Pathian kiang a pailou a, amah kiang a awm ding in, a nu deih zaw tham hi.

A pu phei tung ah vatu tou a. A kiang ah, “ Pupu, ka nu laithon khak ni “ ci a. A mit hak kilkel a a pu a et touh ciang in, a pu in ‘aw’ cilou theilou hi. A pu in laipuan leh dakbawm hon la khia a, “ Bawi, bang ci’n I gelh dia?’, ci in dong a.

Ka nu,

Vaan a Pathian kiang a awm,

Nu, kawn ngai thei lua.
Ka ihmut cia ka mang a hon mu gige ing a.
Zaan a ka lup dek cia,
Pathian kianga “ Ka nu omna vaan ah honpi in”,
Ci a thum gige ing a.
Pathian in hon dawng pah ding in ka gingta.

Na duat luat,

Bawi.


Huai laithon a gelh khit in a pu in dakbawm sung ah thun a, gum in belh hi.

A nu laithon ding tawi kawm in, lamlian lehlam pang a Post Box a khe ding in, a kim leh paam zawng en manlou liang a kin in tai a. Alehlam apan hat tak a hong tai Car khat toh kituak kha ua. Tua laithon, a nu apan a laksawn sisan in kawt ningniang hi. A khut neu ciuciau a a hum tinten laithon la khia a, Dak Hawmpa’n a et sak leh, tua laithon tung ah “Ka Nu, Vaan a awm” cih kigelh a.

A nu kianga a laithon khak dek atun ma in, amah zaw a nu kiang ah tungtou man hi.

LETTER TO HEAVEN
- Dolly Parton

An old man was sitting at his table one day
Writing a letter to pass time away
His little granddaughter climbed up on his knee
Saying won’t you please write a letter for me
Oh what must I say in this letter I pray
Tell mommy I miss her since she went away
I coming to see her real soon I hope
He choked back a big jump that rose in his throat.

Tell mammy I love her the little girl say
And I pray every evening before I go to bed
That God up in heaven will answer my pray,
And take me to live with my mammy up there.

He sealed it and wrote on that big envelope
To God up in heaven you’ll get it I hope
He stamped it and handed it to her to mail
Her big eyes were shining her little face pale.

She was crossing the street to the box o’er the way
And when she stepped out never looked either away
A big auto hit her and speed away fast
The little girl’s prayers had been answered at last.

The postman was passing and picked up the note
Addressed to the Master and these words he spoke
Straight up into heaven this letter did go
She’s happy up there with her mommy I know.

Thursday, August 6, 2009

BOOK REVIEW:

“SIAMSIL THAIKAWI”
(Paite Rapid Reader)
Paite MIL, BSE Manipur
Gelhtu: Dr. H.Kamkhenthang
Suahtu : Paite Literature Society, Lamka
Aman: Rs 60/-
By- Khamkhokam Guite

Board of Secondary Education, Manipur nuai a Paite MIL a om kipat 1984 hi in kana thei a. Huanah, a laibu leng 1988 vel in ka na simkha zek ngeita hi. Ahihziakin, tunai a “Siamsil Thaikawi”(Paite Rapid Reader) kici kasim leh, First Edition 1997 hi in a Bu ah kigelh a. Lamdang sa a, lawmte ka phone kual leh, hiai Paite MIL ‘Siamsil Thaikawi’ kici hi tamveipi a sung a thute na kikhekta hi in hon hilh ua. Huan ah, Paite MIL tungtang ah thusia tampi na piang in, Law Court a kitun ding a kivauna leh Board of Secondary Education, Manipur te kiang a kiheek a, Board mai a aktui guuk case nei hileh kilom a thubuai genna bang leng omta ahi, cih ka thei khia a.

Hici bang a thusia-lasia Paite MIL tungtang a apian ziak in, hiai Sinlai Bu bolna ah Boardte ginkailou in, PLS ten a zalenna uh mansuah ua, a Bu sung a sinlaite thutuun bang hi hiam cih Boardten atheihna ding ua, English a letkhia a, Board memberte ‘theihlouh pasian’ biak a biak ngai hi, ci uh hi. Huanah, Board Chairman in ‘nang huai gelh inla, nang huai lampang gelh aw’ ci peuh in amuh peuh ban kawk hi, zawng kici hi.

Paite MIL in a tup pen ahihleh, Paite pau kepbit a, Paite pau phungvuh a khang dawng sak leh, pau dik leh gelhdan dik khangthakte kisin sakna ahi pen a. Huanah, pau dik leh gelh dan dik I kizil kawm in, naupangte’n Zogam a ‘zuung khaa’ a, mi hoih leh kingakna taak mihing ahong suahna ding ua a thutuun bol lem leng ahilou theilou in ken ka ngai hi. Hiai Manipur a Paite MIL hi, khovel a Paite pau zilna om sun ahi a. Huaiziak in, a manphatna thei kawm a, leh, a tup leh ngiimte mualsuah ding a lungsim taktak seng a bol ding hi. Aziak ahihleh, skul Text Book in mimal leh minam bol hoih thei a, alehlam ah, mimal leh minam phuk se thei bok hi.

Hiai Siamsil Thaikawi kici laibu abul penpen ah Dr H. Kamkhenthang in Feb 1, 1997 ni in “Introduction” bol a. Huai “Introduction” abolna apan I muhtheih dan in Prof. L.Damodar Singh, Chairman, Sub-Committee on Languages, BSE, Manipur in hiai Paite MIL a sinlai ding in “Manipuri Short Stories” Paite pau a lehkhiak a telsak ding teel khia hi, cih I muthei a. Huanah, Dr. S. Ngual Zadal ( Dr. S.Ngul Zadal acihna hi ding in um ing) leh heutupa Dr. H. Kamkhenthang lawinu Thonzaniang in tua “Manipuri Short Stories” te hiai Text Book a telsak ding in Manipuri apan Paite pau in letkhia uhi, cih I mu thei bok hi. Heutupa John K. Ngaihte Secretary, PLS in “Publisher’s Note” bol a; huai ah, C leh CH zat tungtang hici bang in gelh hi, “siamsin naupangte in amau zatsiam dandan bang in C leh CH a deih zawkzawk uh a zangthei ding uh hi. Zatkhelhman ( zat-helhman acihna hi ding in ka gingta) a mark piakna lam ah gawtna omlou ding hi.” Heutupa Dr.H. Kamkhenthang in nihvei suahna a ‘A Note On The Second Edition” a bolna ah “the knowledge so experienced should be assimilated and accommodated” ci a. Huaiziakin, hiai Sinlai Bu a kigelh thute naupangte’n a lungsim ua paai-a-vawm kinken ding uh ahi, cih ciang hi.

Hiai Sinlai Bu ah Para kikhenlou a, pekmai khat dim metmot a kigelh tam mahmah a. Sinlai Bu ahihciang in naupangte theih siam olsam ding leh, mit hiip thei ding a bol hileh, sum-leh-pai senbelh ding omlou a, editing leh prof reading a hun tam deuh leh tha tam deuh bel seen ngai ding hi. A Bu I sim ciangin proof reading bollouh ahi cih kithei mai hi. “Nohkhia” kici sinlai ah a thupi/heading pek 79na ah om a, athu bel a pek lehlam ah om hi. Punctuation diklou leng mun bangzah hiam ah om hi.

Paite MIL om tung 1984 vel in ahihleh, Sinlai Bu sung a tuang ding ei sung a kigelh khia tamlou mai thei a. Huaiziakin, Talvawm gelh bang, Ngawngkang gelh leh Talpakte gelh tanpha naupangte sinlai ding a bol khiak kiphamoh leng hi mai thei a. Ahihziakin, mi khat in kum 25 bang ahihnung in a naupan’lai puan-akte silh lailai taleh, mite nuihzabuk suak ding a, aki etcian deuh ngai ding hi.

Hiai “Siamsil Thaikawi” laibu sung a “Manipuri Short Stories” kicite, a Manipuri a kigelh/ a original mukei mahle hang, a Manipuri a a manphatna hi ding a I limsiam theih ahihleh, tangthu tomte a ngaihnop huai kia hilou in, literary language – siamthil(art) dan a a kigelh ziak a hoih a, manpha zawng hi thei hi. Ahihziak in, hiai Sinlai Bu a a ki lehkhiak daan quality ahihleh, Middle School exam na a “Na pau in let in” cih dotna naupangte dawnna hileh bel, skulpu senior deuhte’n ahihleh, ‘ a gen khiak a siam kei na a, a lungsim a zo thei ahi’ ci a mark tampi pe maithei ding uh hi.

Naupang in et-ton ding, role model kiphamoh ua. Huaiziakin, role model ding I got zawng picingte mohpuakna khat hi. Huai dingin, I minam sung ua mi et-ton taak deuhte laigelhte ahi bangbang a naupang Text Book a koih(adopt) mai theih a om kei leh zawng, bol lem a koih theih(adapt) ding zongpeih le hang om ding in um ing. Etsak na ding in, Pu H.Jelshyam lai gelh hiam (leh) a la phuah hiam bang Sinlai Bu ah guangta le hang, sinsaktu in a sinlai uh gelhtupa tancin hon gen dia, naupangte’n a sinlai uh kisaktheihpih ding ua, a lak ua khen khat bek tupguhna pe ding in gintaak huai hi. Huanah, a sinlai uh gelhtute tancin tomkim a sinlai topna uah gelh hileh hoih ding in gintak huai hi.

Hiai Sinlai Bu a sinlai tengteng en manlou ding I hihman in, bang cibang Sinlai Bu hi a, bang cibang sinlai - naupangte kiang a lui khia hiam cih, a quality leh standard i theihna ding in, Sinlaite lak a khat “KAWLLAK KENSE SILPAK” kici, namdangte tangthu tom Nu Thonzaniang in a leh khiak, ‘random’ a telkhia in, I enkhawm ding uh hi.

Hiai laibu, naupangte skul Text Book ahi cih lungsim a theikawm in, I etkhawm ciang a I lungsima tehna ciang/tehphung ding a I zat ding ahihleh hiai anuai a bang ahi –

1. A gelhtu in gelh khelh a neihlouh ding hi. Huanah, khawl a sutna ah zawng sut khelh cih a omlouh ding hi. School Text Book ah hihkhial kha cih ngaihdam theih hilou himhim hi.
2. A Paite pau zat, pau dik ahih ding hi. Pau dik kia hunlou in, pau hoih(literary language) ahih ding a, I sim ciang a aluan khiak dan zawng a hoih ding hi.. Naupangte Sinlai Bu ahihziak in a thugelh theihsiam olsam in ngaihnop huai ahih ding hi a, a thu zawng a cian kekkok ding hi.
3. Pau Leh Lai Gelhdan bu toh paikhawm/zil khom ahih dungzui in, leh, PLS te’n abu a suahkhiak uh ahih ziak in, a laigelh zawng PLS te’n lai gelh ding dan, gelhdan dik acih uh vuui zen a azuih ngeingei ding hi.

Alettu Nu Thonzaniang hi Paite kampau sunga Thu leh La a mi suanhuai tak khat ahi ngei ding a, literature lam a a siamna naupang sinlaite’n a phattuam pihtheihna ding un hiai Sinlai Bu sung a sinlai gelhtu/lettu ding in PLS te’n hiai nna poimahtak leh mohpuakna liantak a piak uh hi ding in leng ka um a. Anuai ah, a Sinlai Bu a kigelh daan leh keina muh daan tamlou kon taklang hi.

KAWLLAK KENSE SILPAK
Sl. No. A Sinlai bu a kigelhdaan Sinlai bu sunga a omna mun Hiai Review bawlpa muhdaan leh ngaihdaan
1 2 3 4
1. KAWLLAK KENSE SILPAK Sinlai thupi(Heading) Kawllak hi kensia a, kensia ah zong kawl om ut mahmah hi. Huaiziakin, hiai sinlai heading hi ‘Kawllak Silpak’ or ‘Kawllak A Silpak’ bang ci lehang dik zaw ding in uphuai hi. Ahihkei leh, ‘Kenselak Silpak’ or ‘Kenselak A Silpak’ zawng cihtheih ding hi. ‘Kawlse Lak A Silpak’ zong cih theih ding hi.
2 Ka nesep khawlsan panlel ka hi. Sinlai a thuvual masa ‘Nesep’ ci a kigelh hi ‘Nasep’ cihna hi ding in ka zeldim thu bol a. Huanah, a pauzat dan Paite pau zatdan tangpi toh kibanglou a; Paite pau siamtaktakloute, English a tense mitdel sialkhau lette Paite pau zat dan toh kibang hi.
3. Migloupa Para masa a thuvual 7na a, thumal masa. Hiai a ‘Migloupa’ kici hi ‘Migiloupa’ cihna hi ding in um ing.
4. “Nou numei leh pasal na kihongkhe lo zawzen ua…. Para nihna a thuvual 1na leh 2na. Hiai thuvual in bang ahia a gen ut cih ka thei khezou kei a, hiai bang zil a naupangte Paite pau asiam theih ding daan uh leng kei mi mawl in ka thei khezou kei hi.
5. ..bangtan a sawt ding hiam, kei thukin ka hi, kindeuh in gen in…” Para 2, thuvual 3. Hiai thu gentu amah a mihing ‘thukin’, ‘urgent message’ hi sak mok hi.


6. Amah koisan hiam a na khawl a, koisan hiam a kei ana om a, bang hita hiam aw ka kikhiatna uh? Para 2, thuvual 9 & 10 A tangthu paidan toh et in, bang gen ut hiam cih theih haksa a. A original article ah bel - literary language laitak, rhetorical question hi ding in uphuai hi.
7. Nakpi in kata a cina a.. Para 3, thuvual 4. A ta cina lua ahi, cih gen nuam hihtuak hi.
8. Huai huntak bang ngaihtuah ahi diam ah, Pek 76, para 1, thuvual 1 & 2 A gen ut bel kithei sam.
9. Koi ah kei pasal heh ke’n teh cih gen kawn in mitsi daudau hi. Pek 76, para 2, thuvual 1. ‘Kawn’ cih pen ‘Kawm’ cihna hihtuak a. A pau pai dan pau kilom leh hoih hi theilou hi.
10. Ama’n, “Heh lou e, kuanta ni” ci kawm in a siik a vantun a sekkhum pum nih pia in “Hiai ne un” ci in pia hi. Pek 76, para 5 Kua in hiai thu kua kianga gen a or kua in sekkhum pum nih kua kiang a pia cih cianglou hi.
11. Mipa’n, “na hong dia kilawm zaw hi kei mahle leng, na pasal zuih a hong zui na hi ci a ngai in hong pai lacin leng hithei thou inteh”. Pek 76, para 7(?) ‘Na pasal zuih a hong zui..’ cih sang in “na pasal hong zui na hi mai kei ding maw..” cileh Paite pau zat dan tangpi toh kituak zaw ding hi. ‘Lacin’ cih leng ‘Le cin’ cihna hi zaw ding hi.
12. …..baihlamtak in hicin hon dawng hi. “ Kholai pawtkawm in nang…” Pek 76, para topna Hiai thuvual nih kal a fullstop hilou in coma koih hileh dik zaw ding hi. Hici bang mun bangzah hiam ah om hi. Huanah, ‘Hicin’ cih zawng ‘Hici’n’ cih hileh dik zaw ding hi.
13. ..motor a pan in mi a kumkhe souhsouh uh hi. Pek 77, para 2, thuvual 1 & 2. Hiai a motor a tuang mi thum hi ua, hiai thugentu nu, a pasal leh a pasal naupa hi uh hi. Huai ziakin, a pasal leh a pasal naupa motor apan a kumkhiak ziak ua ‘souhsouh’ cih adverb zat dik zoulou ding hi.
14. A kumlou ding bang, bang ding a hong pai na himhim a awi? Pek 77, para 2, thuvual 4. Hiai Text book Paite pau sinna ding a kibol hia. A pau zat hoihlouh ban ah hiai sinlai bu boltu in, ‘hoh’, ‘pai’ leh ‘zui’ cihte zang khial sek hi.
15. …a tung (inn) teng guizam in a zamdimkhum khat ka mu hi. Pek 77, para 2, thuvual 7. ‘Guizam in a zamdimkhum’ tuh guizam in a ‘khuh’ hi ding in limsiam theih hi. ‘Zamdimkhum’ I cih tuailai – namdanglak, Paite pau kizatlouhna mun a khangkhiate Paite pau ding mah bang hi.


16. Tua in tengte zaw khosak haksa sa mahmah khat hihtuak hi. Pek 77, para 2, thuvual 8 & 9 ‘Tengte’ ahihleh bel a thuvual topna zawng plural ‘uh hi’ cih a top ding hihtuak hi.
17. Bikha nuailam a kipan in numei khat hong suakkhia hi. Pek 77, para 2, thuvual 10 & 11. Bikha nuailam apan a hong suak khia numei tuh sikha hiam, dawite hiam hi mai thei hi. Ahihziakin, a tangthu pai dan apan in mihing hihtuak hi.
18. “ Boinu” ci in tanu kawiphei hi. Pek 77, para 2, thuvual 17 ‘a’ tanu kawiphei hihtuak a. Hici bang a bukimlou muntampi ah om hi.
19. Acina loute na khoi ngei a hia? Pek 77, para 2, thuvual topna Hiai ah Doctor tungtang ahihziakin, Doctor in cinate enkol a; cinate ‘khoi’ lou hi.
20. A pa’n, “ Kei na in na kituah pih geih ding ka thei kei ahi?” Pek 77, para topna, thuvual 5 & 6 A tanu leh hiai Sinlai Bu sintu naupangte’n a gen tup theilou a adeek uh khuat ding un um ing.
21 Hun saupi a thute ngaihtuahkhe lou hileng hiai mi in a ta bangcituk a it hiam cih kithei hi. Pek 78, para 1, thuvual 3&4 Hici bang Paite pau zil in sinlaite’n pau hoih leh kilom a zil khiak uh na gingta hia? Ken tuh gingtak haksa sa ka hi.
22. Hiai nau doctor kivel sakleh ci ka ka hia… Pek 78, para 1, thuvual topna. Hiai literature language, lai pau ahi thei diam?
22. Doctorpa mai ah na zahlak zaw kha dei aw. Pek 78, para 2, thuvual 2na. ‘Kha dei aw’! A dikna mun leng om kha thei. Ahihziak in, Paite MIL ah khelkhel zaw ‘dei aw’ cih kammal diktheilou ding hi.
23. Heh kisa cia, heh kawm a gamtang zaw hi ding hi a, na mu uh maw, U? Pek 78, para 2, thuvual 5&6 ‘Heh kisa cia’, bang gen nuam hiam cih theih haksa hi.

24. Tuni in leng note omlou hile uchin a nu’n a ta vo lai ding ei ve” ci in gen hi. Pek 78, para 2, thuvual 6&7. C leh CH tungtang ah PLS in ut dandan a zat helhtheih ding ci ua. Ahihziak in, O pen ut hunhun ah OU gin a ginsak theih ding cilou un ken ka thei a. Huai ziakin, hiai a NOTE cih in PLS dan kalh hi.
25. Huaitak in ka thu theihnop teng a hong kiphongkhia phengphung hi. Pek 78, para 2, thuvual 10&11. Thu theihnopte ‘hong kiphongkhe phengphung’ thei ahihlam hiai Paite MIL ka sim ma in ken tuh ka thei kha ngei het kei hi.


Hici bang a hi Paite MIL quality leh standard! A tunglam a, Paite MIL in a tup leh ngiim I taaklatte, hici bang sinlai in khua mualsuah in, a subucing zou diam?

Hiai bang sinlai 1984 apan hiam, ahihkei leh, 1997 apan in Manipur a Paite naupangte’n na zilta /na thuakta uh hi. Huanah, hiai Sinlai Bu hi Secretary, PLS in Pulaakna a bu sung ngei ah bawl ahihciang in, leh, a bu suahkhia uh ahih ciang in, PLS te’n hiai Sinlai Bu hoih hun mahmah a ngai uh ahi cih kilang hi. Huaiziakin, a content, editing, proof reading, pau zatdan, gelhdan leh a thil bangkim ah PLS te’n leng mohpo tel uh hi. PLS te’n pau hoih leh gelhdaan dik ah ‘moral authority’ a nei lai/ anei ngei ding uam, cih ngaihtuah ding in hoih hi.

Hici bang Sinlai Bu zil a Paite pau siam haksa ding in gintaak huai a, a siamsate leng hici bang Paite pau asin un tuh, Paite pau siamlouh phah maithei lai uh hi. Hiai tungtang ah Dr. H. Kamkhenthang kia hiam, PLS te kia hiam a moh kei ua, khophawklou a hiai tan om leh, ngeingaih pih ding ahihlam theilou Paite nam pumpi I moh uh hi. Thil om dan I et kimvel ciang in, I lungsim tak uah Paite pau ‘gam bawl’ houh I hi ding uam, cih ngaih dan piangthei hi.

Sunday, July 12, 2009

BOOK REVIEW: Pau Leh Lai Gelhdan

“Pau Leh Lai Gelhdan”,
Paite MIL, BSE Manipur,
Gelhtu: Dr. H. Kamkhenthang
Suahkhetu: Paite Literature Society, Lamka.

By- Khamkhokam Guite

1988 kum vel hi’n ka thei a, U Dr Ngul Zadal in Manipur a pawl kua leh sawmte Sinlai Bu “ Zou Lai Gelhdan” kici bu khat hon pia a. Huai hunlai in abul saulou ka sim a, bang ziak hiam in abaan ka sunzom non kei a. Huai nungsang, sim sunzom non kei mahleng, tamlou kasim na a ka sim khak khenkhat ten tuni tan in ka lungsim vut den ua. Sim non ding kacih ciangin, sepna ziak a ka kisuan vialvialna lam ah, a bu ka koihna ka theikhe zou non kei a.

Tutung June, 2009 a Lamka lam ka zinin, Convention Book Room apanin “ Pau Leh Lai Gelhdan” leh “Siamsil Thaikawi”(Paite Rapid Reader) Manipur a Class IX & X te sinlai bu dia kibawl leh “ Graduate Level’ a sinlai bu dia kibawl “ Paite Late Leh Thute” ( An Anthology of Paite Prose and Poetry) cih ka lei a. Huanah, CBA Book Room apanin “ Zomite Khanglui Tangthu” cih leh “The New English Zomi Dictionary”, Dr. Dal Lian Haokip bawl khiak leng ka lei bok hi.

Hiai Manipur a Pawl kua leh pawlsawm sinlai dia kibawl “Pau Leh Lai Gelhdan” bu ka muh leh; 1983 vel a, Engineering College a Final Exam zou ka pai a, Imphal a lawmte kua kua hiam toh, Dr H. Kamkhenthang a office a kava muh ua, ka houlimna uh hon phok khe sak hi. Huai tunga Pa Kamkhenthang kiang a a Magazine bol “ Vaphual” kici a copy ka nget leh “ Ei lak a huci bang Magazine a leitu ding om nailou a, sun zom zou nonlou ka hi uh” ci in hon dawng hi.

Huai tungin, Manipur a Paite MIL a om dek tunglai ahi a, huai thu leng ka gen khom kha ua. Huai a ka houlim na uah bang toh kizom a ka gen hiam cih ka thei non kei a “ Skul a zil laibu in naupang lungsim ah saupi nna sem a…” cih ka gen leh Pa Thang hon dawnna “ Himah tham e, Germante’n khovel galpi nihna a Judate nuai 60 mahmah athah cimihna uh leng, a hong kipatna tak ahihleh, a skul text book uh ahi” ci a hon dawnna tuni tan in ka thei lai hi.

Pa Kamkhenthang gen mah bang in naupang pawl kua, pawl sawm vel ahong hih ciang un, Sapte’n ‘impressionable age’ acih uh - tangvalnou leh nungaknou hong hita ua, asinlai bu un a ngaihtuahna uh - a khovel muhdan uh leh, tunung ciang a mi bangci bang hong hi ding uh hiam cih ah, naakpi tak in atung uah vaihawm thei a. Hiai a ‘Etkikna’ I neih ding leng huci bang a, Paite pau zangte leh pianpih pau a Paite pau zang ta seselou leng hiai Sinlai Bu pawl kua leh pawlsawm MIL dia zil peuhmahte’ hinkhua leh a mizia uah bang cibang khe khap nose ding hiam cih et I ut hi. Mi mal mizia leh minam zia I cihte inn sung, khotang leh zilna mun a kisinsak dan in thu pua a. Huanah, Americate hausakna leh minam bang a athupina uh, biak inn pulpit ua akithuhilhna un gen tampi nei hi, ci uhi.

Pa Kamkhenthang hi amel ka theihma tham apan ka mi ngaihsang mahmah ahi a, skul ka kailai a, skul sinlai bu dia a bawl “Telsuina’ cih ka muh apan ka ngaihsang ahi a. Telsuina/ Science lampang ah vual polzou kei mah leng, naupan’ cil apan na ngaisang mahmah tei ka hi a. Huci bang sinlai bu abawl khiak ciangin, amah na ngai sangin; tunung cianga amah bat, ka neulai in kana tum sek a. Tuni a kahihna leng - amah phazou kei mahleng, amah ka ettawn ziak ahi ka ci ngam hi. Huai kia hilou a, Paite/Tedim pau phungvuhna toh kisai a, Pa Kamkhenthang sepkhiak leh thohkhiak zah - semkhia a, thohkhia zou India uk sungah om nailou ding hi. Huaiziakin, Pa Kamkhenthang hi Paite/Tedim pau zangte a ding a Pathian vualzolna ahi kacilou thei kei hi.

Hiai laibu, first edition 1984 apan 7th revised edition 2007 tan in bu 12,000 kisunta a. Mi’ laibu zatlui zang’ bang zah hiam om ding in ngaihsun tale hang, hiai laibu skul a sin a, hiai laibu in a hinna uh asuk khak naupang 20,000 lamlam om theita ding in sut theih hi. Hiai laibu a bul lama “ Thu Laizeh” kici hi, bang hiam ziak a hiai laibu sung a koih ngai ahihtak leh leng, a bu tawpna lam a koih hoih ding in ka gingta a. Naupangte skul sinlai bu ahi cih mang-ngilh kei le hang hoih ding hi.

Pek 1na, Para tawpna hiai bang in kipan hi, “ Lushei leh Hmar in Paite/Tedim pau a sang in laigelhna ding syllable kipatna laimal tam nei zaw uh hi. Paite/Tedim pau a omlou Hmar, Lushei leh Pawi khawng in a neih tungtuan uh Hl, Hm, Hn, Tl, Thl, At, R, F, Chh ahi. Thumal tawpna laimal zong Paite/Tedim neih sang in hau zaw uh hi”. Hiai Etkikna I neih laibu hi, skul sinlai bu ahi a, pau tuamtuam suutna, pau tuamtuam tehkakna bu hilou hi. Pau tuamtuamten’ amau a lamdan’na nei ciat ua, hiai a kilamdan’ ziak un khat genneu a adang khat gen tungnun’ na’ng a I zat leh hihkhelhna suak thei ding hi. Paite pau I zilna ziak ahihleh, kuate pau hiam a bat ziak hiam, a batlouh ziak hiam hilou in, Paite pau hi ziltaak, kepbit taak pau khat ahih ziak hi zaw hi. Paite MIL neih theih na ding in mipite, heutute leh pawl tuamtuam in naaktak a pan a laak uh hi ding in ka um a. Huaiziakin, Paite MIL a Paite/Tedim pau tuantualna naupangte sinsak a, pau dang khenkhat Paite / Tedim pau sanga a tungnunna uh hi dia I limsiamte zil sak daih na ding a I zat leh vangtah huai mahmah ding hi.

I theihciat mah bang un, khovel a pau tual lengpen English pau in laimal 26 nei a, ahihziakin, ‘aw gin’/’aw phoi’ 44 nei uh hi. Huaiziakin, vowel khenkhat I, E, O, Y cihten a omna uh thumal a zil in ‘ginkhiak dan/ lamkhiak dan’ tuam nei thei uhi. Huanah, a spelling kibang ciatciat zawng a gen, a lehna a tuam dung zui in a lamkhiak dan, simkhiak dan tuam thei hi. English a kammal khat “Set” cih in lehna / gen tuamtuam 146 nei hi citel uhi. Huaiziakin, Pa Kamkhenthang in Pek nihna Para masa a “ Kammal kipatna laimal I pau a a tawmluat man in Lushei leh Hmar pau sang in Paite pau I gelh ciang in laimal kibang a gelh ding tam lua hi. Etsakna : T + A + N+ G ci a gelhtheih I pau ah tampi omsak hi. Tua ahihman in simkhelh theih tampi om hi” acih zawng, thu vaal ahih baan ah, Paite pau Khothang pau leh Lushei pau sang a a niam zawk ziak hi lou a, Paite pau I cih napnul maimai theih hilou a, sin taktak ngai khovel a pau te lak a khat ahi, cihna hi zaw hi.

Tua I gen Para sung mah a, “ America Red Indian pau mawl penpen a a suikhiak uh, basic sound 20 nei a cih uh sang in I Paite / Tedim Pau mawl zaw suak hi” cih ka sim khak leh ka kiguih a. Koisan hiam a conference hiam, ahih keileh, khawmpi lian khat ah na hoh a. Huai khawmpina ah nam mawl penpen Tuikukte hiam, Bawmte hiam puan tokaihte toh a ning khat ah “ Nou loi huai ah vatu khawm un” hon cita le uh bang ngaih dan na nei ding? I sinlai naupangte’n Red Indian te tuma leh tulai dinmun thei law mahmah uh ahi cih thei kawm in, “Red Indian te kuate hiam?” cih en le hang.

Europe gam a Mikangte America gambuppi a alut tung un, huai America gamah ana teng masate ‘Red Indiante na om uh hi. Tua Mikang hongpen lut thakte’n tua na om masa Red Indian kicite thatcimit dek phial ua, a gam uh laksak ua, khovel a nam vangtah penpen te dinmun in ding sak uh hi. Cinema, tangthu leh novel te hi a vualzou lam gelh ahi ua. Huaite ah Red Indian te ase thei pen a lah leh phoukhiak in omsek mah le uh, atung ua Mikangte tatsiatna amau Mikangte lak mahmah a tampite’n zong dipkuat huai sa uh hi. Tuni in Red Indian te manmawl hi ua, gamsa bang in a mau gam sung ngei ah ‘Sanctuary/ Reserved’ sung a khawi in om uh hi. Hiai I laibu uh “ Pau Leh Lai Gelhdan” in, khovel khangthu a namvual-lel leh nam mawl Red Indian te toh Paite pau zangte Ak-bawm khat ah hon khum khawm hi. I tuailai, hiai Paite MIL sinlai bu a zangte lungsim ngaihtuahna leh a minam uh, a pianpih pau uh amuh dan uh bang cituk in a khoih diam cih ngaihtuah tham cing ding in um ing.

Hiai skul Text Book sung ah Paite pau a simmoh huai zawng a ‘lel/ hilel phot hi’ cih a genna om zeuhzeuh a. ‘Zeuhzeuh’ I cih a tam lo lam hi. Huci bang kampau a om hetlouh ding hi. Paite pau sintaak leh ziltaak ahihziak a Paite MIL om hi. Huan ah, Seminar paper hiam hileh kilawm a, a gelhtu in ‘ka muhdan’, ‘ ka hon gelh khia’ cihte zawng om a. Text Book gelhtu scientist minthang, thilmuh suah neite’n zawng a text book gelh ua a thil muhsuah uh a ‘quote’ ciang un, ‘ka’, ‘kei’ cih - a ‘ footnote’ ahlou zang khollou uhi. Huaiziakin, hiai laibu hi acil in Pa Kamkhenthang research paper hiam, ahihkeileh, a seminar paper ahong kipan zong hi mai thei a. Ahihziakin, School Text Book a I zat ciang in phiatsiang a bawl lem ngai om hi in kilang hi.

H.Harimohan Singh kici hi Paite pau siam mahmah a, thazoh mahmah; Paite pau’ a huumsam a man a, ngeibet fokfok thei ding khop a thazoh ahi ngei dia, Paite MIL Text Book ah mun poimoh tak piak in a om a. Bangteng hileh kipah huai ve ve! Hiai Pu Singh gelh bangbang ahih keileh, a hoih zaw deuh tanpha gelh siam, Paite kam pau sung ah om ding in um ing.

Part I a ‘ Zoulai Gelhdan’ kici hi Englishte grammer zang a, Paite pau grammer bolna ahi I ci thei a. English grammer a ‘Parts of Speech’ te zawng kizang tam mahmah hi. Part II Chapter I a H.Harimohan Singh gelh “ Parts of Speech’ in hiai Paite MIL a sunglai tang ding ahih sapsap in tuh, a bul a koih hileh, a kizawm dan dik zaw ding in gintaak huai hi. Aziak ahihleh, ‘Parts of Speech’ naupangte’n atheih cian ciang un, tua Part I – Zoulai Gelhdan zil le uh theih olsam sa zaw ding uhi.

Hiai “Pau Leh Lai Gelhdan” sung ah Part I ‘ Zoulai Gelhdan’ kici, Paite/Tedim pau gelh dik na ding in poimawh mahmah a. Huai ziak in, tulai a pau zilna toh kisai a laibu a bawlte uh toh kibang in, a Etsakna pe tam in, a thu a genthoh hoihthou mahleh, Example leh Exercise lam pang tua sang in uang bawl zaw leh, tua sang in lai gelhdan dik ah hon makaih thei zaw lai ding hi. Tua ‘Zoulai Gelhdan’ leh Dr Tualchin Neihsial bawl “Lai Gelhdan Tangpi’ kici gom khawm le hang, hiai laibu azang tute’n phattuampih in, Paite pau gelh I siam tuan mahmah ding un ka gingta.

Hiai “Pau Leh Lai Gelhdan” cih Text Book toh kisai a bawlphat ngai leh ngaihtuah tham cing a ka theihte anuai a bang ahi uh:
1. Khangthakte’n Paite Pau, Paite Nam akisak theih pih ua: zuun a phungvuh tham, gentheihpih tham, sihpih tham pau leh minam ahi cih a theih cian ding uh hi. Huai ding in hiai lai bu a ‘inferiority complex’ piangsak thei thumal te , self- confidence, self – esteem piang sak thei thu zeek a kheek khiak vek ding hi. Huci ahih kei leh, Paite MIL in ‘ciikpi’ bang a mite bemkawm a tai khualkhual minam hon suak sak ding hi.
2. Paite MIL Text Book tungtang a seminar leh workshop neih zelzel a, et thak gige ding hi. Nidanglai a Greek philosopher Socrates in “ Dotna dawng’ ngeilou minam a dam khosuak kei ding” ci hi. Tuni in eite a ding in leng dik hi. Bible translation hoihloupi kum sawm li phial zang a, pawl kua leh sawm Paite MIL etkik louh a kum sawmthum phial I zat leh, “Tuikuk Pathian siam zohlouh” mah kibang ding hi.
3. Skul Text Book bawl ding in Skul a sem, skulpu a hunsawt tak na semta, naupangte mizia, naupangte lunglutna leh amau hoihna ding theite’ innteekna a bawl deih huai pen ding a, midang te’n ahihleh huci bang in skul text book bawl uh hi. Hiai Paite MIL sinsaktu skulpute leh azangtu sinlai naupangte kiang ah ‘feedback’, suggestion’ leh ‘comment’ laak gige ding hi.
4. Paite MIL kum 25 neita hang a, Paite pau gelh dik lam ah ma I sawn phah uh hia? Ngaihtuah tham cing hi. Ma I sawn tuan kei leh koilai a bawl phat ding om? Paite MIL zil in Paite pau pianpih pau a zanglou te’n, Paite pau a siam phah ding uam? Paite MIL bang ziak a deih I hi ding? Tua Paite MIL I neih un MIL I deihna san uh awng a huu zou hia?
5. Paite MIL, Thadou MIL, Vaiphei leh Zou MIL cihte a kuapeuh in I zil theih leh haksatnapi omlou a, a ut peuh in I laak theih ngen hi uh hi. Hiaiteng lakah, nu-leh-pa te’n Paite MIL mah picing pen, huai zilte mah laisiam pen uh ahi aci thei ding uam? Huai acih theih na ding un pan laak I tum hia? I tup ding uh hi. Tunai in pawlsawm a Paite MIL a ‘question set’ leh ‘answer paper check’ cih vel ah mipi ginkailou a, Zomi sung a MIL dangte ah sinlai naupangte pemkhe tam mahmah a gen hiauhiau om a. Paite MIL laak ngeingei ding ci a kivau a, a la loute ‘Juda Iskariot’ bang a gen ding hi zawlou in, Paite MIL hoihna, picinna leh a quality in sinlaite leh nu-leh-pa te a hiip a, a zoh ding hi. A quality etlah huai a bol silou a, Paite MIL laloute ‘Paite hi ngal a Paite MIL la lou’ kicih ding zawng hilou hi.
6. Paite MIL azat dan I siam leh minam a ding in vangphatna leh dam khosuahna hontun ding a. A poimohna leh ahihnatak man phalou minam I hih leh bel, Paite MIL I neih ‘vokpi mai a suangmanpha paih’ bang ding hi. Hiai I cih in sinlai naupangte gen hilou in picing, a hoih ding thei dia kilom, ahoih bang leng deih ding a I minam in I lam-et, lah, a khut sung uh atun cia suangmanpha zawng leivui suaksakte I gennopna hi.
7. Paite MIL apan bang I lam-en dia cih kidong tale hang, a tam zawte dawnna ding ahihleh, Paite/Tedim pau gelhdan dik ah honpi lut dia, pau hoih hon sinsak dia. Huan ah, a thu tuun hoihte’n naupangte mi hoih, gam leh nam adia mi suantaak ding in hon sek khe ding in I lam-en hi. Kilam-en sang lua I hi diam?
8. A print, layout leh presentation te tua a sang a hoih zaw in bol phat theih lai ding in gintak huai a, edition thak ah ahoih zaw sem muh kilam-en le hang.

Dr H. Kamkhenthang, Paite Literature Society leh I minam sung ua Thu leh La lam a mi suan huaite’n tua I neih sang ua hoih zaw, Paite MIL hon bol khe lai ding in, talent neilua mahmah uh ahi cih, ken tuh khutme cin vom cia in leng ka ginglel ngei himhim kei hi.

Sunday, June 14, 2009

ZOUZAM

Ka buuktual zouzam aw
Na pallai tom lua sang e.
Pak bang vul a siallei na tan ding,
Na pam lua hi e.
Sun ni tum ding hai bang ngak in
Ka siangah tut khol dih ve, khol lai dih.

Ka buultual zouzam aw,
Sun ni tum ding kawl ah eng singseng e
Sun ni lenkil kiak hai bangna ngak aw.
Lenkil kia a mui khua azin cian
Kei toh pheiphung suan in
Lungtuak sau lam zuan dih ve ni.

Ka buuktual zouzam aw,
Lenmual khum a sau lam na zot leh
Na nua ciang ah sol na bang aw.
Na nua ciang a khat tang saulam zuan
Zaitha pat bang nem na muh leh
Ngal liam kei hi’ng e.

Wednesday, May 27, 2009

GIIT-TA INNKUAN KHAT TANGTHU

Taakzang zau lam lou a neih kum hi a. Gamgi lui leh Sumsuih lui kikal ah lou zau ki phah suaka; zauto lam in Vawmko mual sunsuk a, akhunglam in Dakmual phatou phial hi. Hiai zau ah Taaksing(fir) tam a, agam kiphah dan zong hoih in mun khenkhat ‘munzang/muntaam’ cin a gentheih ding zong om a. Huaiziakin, hiai louzau hi ‘Taakzang’ cih a theih in om hi.

Zomite paunak in “ Heima a tuk Taaksing ciim ut/ Taaksing zong heima a tuk teh ciim” kici a. Taaksing icih heipi a kitou phonte ciim ut diak ua, nidanglai in meisel leh innsung a khonvak ding in a ciim te kizang hi. Huci bang a, taaksing ciim khonvak dia ki zangte “Mei-lah” kici hi. Taak hawng pan a ( thin bark), huanah, taaknai leh akung himhim zong mei a kangbaih sing ci khat ahihziak in, gamkang thuaklou a sibaih hi. Taaknou suanhing ahaksat ziak in “ Taaknou suan hingzoute damsot” zong kici sese hi. Zogam a sing poute lak a a etlom penpen khat himahleh, etkol a humbit ngai singkhat hi. Khangluite’n khuadou ua, kumthak-kumlui a khen ciang un, a hunpaisate uh phok kik a lungzung in hici bang in la nasa uhi:

Kumkhen na dia lahmei ka vak,
Ka sang-gah lai hong lang e.
Ka sang-gahlai hong lang e,
Naubang kahlai hong lang.
(lahmei = meilah)

Buhtuh kipanta a, lou haal in akat siat siallung bulte sel nonta ua. Gamkang a sing leh loupa maivelvulte hong sel non panta uhi. A khosakna uh suksiat a om tungleng vasa tuamtuamten leng lam-etna thak toh buu honsep ua, tuui hon tha in, nithak hunthak adia lam-etna lianpi toh tua atuuite uh opkhum uhi. Tua Taaksingten zong tehthak hon suangin, nidang mah bang in huih in amut ciang in Taaknah ging sialsial non panta uhi.

Hucih hunlai in zaukhung lam leh Dakmual kikal a vatlouh gam kihoi phei ah, Giit-ta pii khat in bu nei in, huai ah anoute khoi hi. Giit-ta icih vasa neucik hi a, ahompi a lengin neek zong uhi.

Nikhat, nidanga ahih ngeina bang un huai Giit-ta te neek zong ding in kuan khia ua. Tua Giit-ta nupi, a noute enkollai zong peih ngelkei mahleh, a noute akhualna in, Giit-ta honpi neekzong dia kuankhiate lakah va tel tei hi. Anoute laka a ann niampen in a neekngeingei neek gige cimtakta a, ann a neek ginatlouhna Giit-ta hun sim dan in sot kuam hita hi. Huaiziakin, zaudang a neek va zong a, a noute adinga aci tuam deuh neek ding hon puak lung-gulh hi. Huai ziakin, ‘ka om nuam ngel kei veh’ ci komkom in zau dang a neek zong ding in kuan khia hi.

Huai Giit-ta te asang asing a sim pha ua, tunglam huih khua ah leeng dim motmot ua, singkung a boh ciang un singhiangte kui ngiuungiau ua, a giit-ta rong la in, vawm depdup zou hial hi. A honpi in leng uh a, khat vei leh tung lamah, khat vei leh nuailam ah leng uh a, aleenna nuai uah ni liah zou phial uhi.

Hucih hunlai in huai Giit-ta honpite – loukuan leh gamvakte kigaak-khomna, ‘Khawlmun’ kici tung ah hong leng kha uh a. Huai a leenna nuai ua ‘Khawlmun’ ah pasal naupang khat, gophel leh sailung bangzah hiam toh na om hi. Huai Giit-ta leng zuazuate, ngiimpen leh tup pen zong neituamlou in tua pasal naupang in a gophel in kaptou mok hi. Ni danga vasa kap kha thei ngeilou khat in tua Giit-ta lengte lak a khat kap khe zenzen hi. Huai a Giit-ta kap khiak khak - huai Giit-ta nupi anoute enkol a, khoitu tak na hi kha hi.

Huai Giit-ta asang asing a simte lak a hiai Giit-ta nupi – ata neucikcik enkol lai bangziak a huai sailung in kap kha khelkhel ahi ding? Hiai Giit-ta nupi in thil hihkhelh aneih ziak a athilhihkhelh gu thuak ahi diam? Ama khelhna hia ahih kei leh api leh pute khelhna gu? Hiai Giit-ta nupi akim leh kiang a om Giit-ta dangte sanga khial zaw ahi diam? Ahih keileh, khovel a thudik avai homna omlou a, khelh leh dik thu leng hilou a, a vangtah tungtungtu suk mai ahi diam? Dikna leh felna in tu leh tunung adingin phattuamna anei diam aw?

Hiai Giit-ta nupi a innveng Giit-tate sangin khial zo tuanlou a, huci banga thil hoihlou hih ding in zong hun neilou a, ahangsanna leh pilna in leng cinlou a, kisi khop tak a hing khe nimnem khat hi. Huai ziakin, gitlouh ziak leh khelh ziak a got ding hileh amah penpen bang mah ahoih lam hi’n aselam hileh kuamah phakzohna neilou pentak, got biik na’ng omlou a. Tuaci mah bangin, kipahman leng bang lam peuh ah phulou hial hi. Bang lampeuh ah enta le hang, hiai Giit-ta nupi in hin na’ng ding ziak nei a, anoute abu sung pan a kam vak ngailai uh a, amau a neek zong thei nailou uhi. Himahleh, huai sailung haileen khat ziakin ahinna laaksak in om hi.

Hiai Giit-ta nupi kiangnai a leeng, a khaveng uh kizap kha phial a leeng Giit-ta khat enta le hang. Amah sih ziak a tagah ding, meithai ding omlou a. Giit-ta khotang leh a innkuan pihte mahmah in zong aniinluat uh Giit-ta khat ahi a. Huai kia hilou in, amah leh amah leng hin kining tuntun a, khenkhatten ‘a thanopna in cin hileh ki-awklum khinta ding hi’ ci hial uhi. Ahihleh bangziak a huai Giit-ta nupi - anoute vaaklai si a, hiai Giit-ta hin kining ngoihngoih dam ahi ding? Huai Giit-ta nupi si a, huai Giit-ta thulimlou ahin ziak a bang phattuamna om ding ahi ding?

Hiai Giit-ta nupi in athil hihkhelhte ziak a sai-lung a got a om hi’n ngaihsun tale hang. Ahihleh, a noute- amah tung a ki-nga liauliau, zan zek apiangten lah khelhna anei ding uam? Nu te kamvak vasa nou in khelhna lianpi neithei ding in um khang e! Ahihziakin, amau vaktu a pii uh asihziak in athuaktu pen bel hiai Giit-ta noute, apii kam vak a awmte hilou theilou uhi. Huai Giit-ta nupi akhelhna ziak a got hita leh, amah got ziak a anou poikhoihlouten thuak ding ahi cih suut tellouh ahi diam? Anoute thuakna ding ngaihtuahlou a apii uh gottu hehpihna adim leh thudik - thutang a vaihom ici thei diam?

Nitaklam hong hi a, Giita-ta nou dangte piite tung diamdiam ua, himahleh amau pii zaw hongtung thei mahmah lou hi. Tua Giit-ta noute gilkial dangtakin abu sung uah a pii uh tun kal ngaaklah takin na ngaak ua. Amit uh zong hakzou nonlou a, singteh keteng a pii uh ann toh hong tung sa in a kam uh nana doh uhi.

A pii uh, amuk a ann hontuah veuvau a hongkik non ding a omlouh zaan a, bang cibang a damkhosuak uhiam cih gen dan tampi om a, “kei panpihziaka dam khosuak uh ahi” azaklouh kal ua aci thei zong huai Taakzang zau a Giit-ta te lak ah ahunkuam om ua. Ahita zongin, huai zaan a daitui a bangtel hiam thei khang maw, gilkial dangtak a bahgop a kamka sa a a ihmut kal ua, akam ua daitui taaklut in dawi-havang kalah damkhosuak sak hi.

A pii uh etkolna nuai a omlai hile uh, a bu sung ua kamvak ding himahle uh, gilkialna in alouhtheihlouh in bingphut a, a kha’ uh zaka huih khua thoh ding in lau pipi leh, a kha’ guhte uh hat nai kei mahleh, gilkialna in ahat hun ding ngakzou nonlou a, a bu sung ua pan hong tom khia in neek zong uhi. Mangkangte’n “ A louhtheihlouh a kiphatmohna hi sinsaktu hoih pen ahi” ci ua. “Ka naupang lolai, ka guh a taak nai kei” ci a suanlam bol amau adingin noptaalna – adinmun un a phakzohlouh noptaalna suak hi.

Alehlam ah, hiai Giit-ta unaute’n, athiltuah uh ziakin, hun manphat dan thei ua, mahni ngaihtuahna, tha-leh-zung zanga mahni khe a din ding ahih dan leh, mahni khe a din theih dan, din siam dan zil khia uhi. Gintaklouhpi a a pii un a sihsan phut ziakin - sihna in cikciang a atuang ua vaihom khum ding hiam, cih atheihlouh ahihziak un, sihnung hilou a damlai ngei a ki-it tuah ding ahih dan zong zil sak hi.

Huai ‘Taakzang zau’ a Giit-ta khosa thei polin hong khang khia uhi. Huai a pii uh hong tun theihlouh zan a tua Giit-ta unau te thawm za khate’n alungsim uah kisuanlahna nei velvul ua, tua Giit-ta uanute vangpha in koih thei mahmahlou uhi. Himahleh, huai zaan- a pii uh sihsan zaan theikhalou a tuni a adinmun uh kia mukhaten bel Giit-ta unaute vangpha ci uhi. Huai Taakzang zau a tanu nei Giit-ta innkuan, ‘kei ka hi’ kici deuhten, tua Giit-ta unaute, miimtang, taangtang khawl in zawl den uhi, zong kici hi!

Hiai Giit-ta unaute a pii un dampih den hileh a pii uh tunga kipum ngak in tua atunna tan uh tung zoulou ding uhi, aci pol om ua. Ahihziakin, tua atunna tan uh atun theih na’ng ua, a pii un lungphon huai leh, mulkim huai tak a anotsiat - tua adinmun uh atun na’ng ua a man apiak uh, man tamlua deuh hilou ding hia? Tua Giit-ta unaute vangsia uh ahi diam, ahihkei leh, vangpha???

Banteng hileh, hun a pai ngei in pai zel a, huai lou zau a lou neitute’n ‘buhtuh’, ‘buh-hamkhoh’, ‘a thual non’ leh ‘lou-phuai’ zouta ua, buh min hun ding ngak uhi. Lou lai a, tangmai guiten a dam hunsung ding ua Siamtu sehsa zangzouta ua, khovel mangpha khak kom in vuai ningniang geuh uhi. Tangmai muat gim in hunkhat beita hi, cih hon theisak a. Himahleh, huai tangmai muat-ten a muatna mun ua, a tang/ tangmai tang a notsiat te na muh ciangin, ‘hon nose denlou a, hun thak leh ni thak a asik-leh-tang ding hon not siat hi’, cih na lungsim ah hong lang a, lungmuanna leh kinepna thak hon guam hi.

Lengthe ten leng hiai hun ding ngak uh hileh kilom in, a kibukna mun ua pan hong pot in Zogam hon awi non panta ua. Phavang nitum kuan, tumlam kawlmong ah eng singseng hi. Nitak khua hong mial a, zan hong sot ciang in; electric vak in a polh/hel daa louh, Kha vak ciiktak leh taksa tak nuai ah, Guiter gui kimlou tumkom a, “Ngaih aw kei a kia na hi…’ ci a lasa zak ding leng om hi.

Lou a buhte hong vui panta ua, buh vui-te min nailou a a tuipum ciang un, huai buh tuipumte tawp dingin, Giit-ta te ahonpi in vanlaizol ah, ham zoizoi kom in leng noinoi ua. Lou neitute’n a lou ua buh tuipumte, Giit-ta in a tawp siat veklouh na’ng in, Giit-tate lauh ding in ‘kilong’ khai ua, kilong akaih ging uhleh, Giit-ta hawl a kikou thawm sun nitum in kiza den hi.

Tua Giit-ta honpi, hiai Giit-ta unaute’n makaih uhi, kici hi.

INVICTUS

Zanmial in palbang hon nang zong in,
Kei din khim khua zing zong leh,
Pasian lungzai tungah nuam zel ning
Simsing bang gil lungtang ka neih vang in..

Lung ngaih lum-mei nuai’h ka hei zong’n
Ka vui lou a, naubang ka kaplou e.
Ka kung tungah vaanpi acim zong in,
Ka lu sisan akai zong, lau in akunlou e.

Hih laakmei luankhi leh hehna khen ah
Vangsel in haibang hon ngak ahi zong in,
Lungzin tuan a sawt mazap ka hi zong,
Lungdong tongkhong in ka donlou e.

Ka nun tuanglam kocik’n zong leh,
Pampaihna in hon ngak ahi zongin,
Ka vang keimah thuthu hi e,
Ka nuntakna boltu kei mah hi ing.


(Pu Williams Earnest Henley kianga kisuanglah taka ngaihdam ngen kom in)

Tuesday, May 19, 2009

DOKDAWN

"Dokdawn, Dokdawn koi a hoh ding?”
“Gun gaal ah.”
“Na tung zou dia hia?”
“Kileh lai ding ci kei voi.”


Dokdawn kua hi hiam?:
Zogam a teng a, khua-leh-tui hihna neite lakah Dokdawn suan huai penlou a. A mel ngaihbaang in vouna tuam neilou a, a siamna leh ganhing dangte sanga tungnunna leng neilou hi. Khuangbai bang in lasak siamlou a, zolengthe banga khuansiam in Zomite lungzuan kaithou in, thu leh la lam ah zong zolenghe mun luahzou deksuailou hi. Tangtel bangin lei hoih bol in Zomite hinna khoih khalou a, vahui bangin itna leh kinuam tuamna genna in leng kizang ngeilou a, Dokdawn hinkhua paunaak leh thugiil in zong kizang ngeilou hi.

Dokdawn, dokdawn koi a hoh ding?:
A hun leh amun athei om nonlou ua. Ahihziakin, Zogam a ‘Gun gaal leh lam pang khat’ ahi cih bel ciang hi. Tupna nei a, manohna tumta neite a gaal apanin zong theihtheih a, akal suan, khohei dan leh a mitmei suan un zong gen nei hi. Huaiziak takin, akim leh pam a omte ngaihsak loh a, a theih phak un om hi. “Dokdawn koi a hoh dek hiam?” cih houlimna pen hia, huaiziak takin a hawkdaak deuhte’n “ Dokdawn, Dokdawn koi a hoh ding?” ci in dong mah uhi.

Gun gaal ah:
A omna pan in Gun gaal ngaih tuah a. A lungsim mitkha in gaal lehlam mui ciiiciai in mu hi. A tup leh giim teng Gul gaal atun ciang ahih ding bol dingin koiha. Huai a lam-et leh lung-gulh gige gam atun ciang in huai ah a duh leh deih teng bukim dingin ngaihtuah hi. Zo huih khi nung hiauhiauten Gun gaal a ngaihna zual sak ua.

“Khiaklah lungtup anglai pai bang pom ing
Anglai pai bang pom ing e, ka lungtup
Deih lungtupin duang tham gubang nong zen e,
Duangtham gubang nong zen a maw,
Vangsel thaitong bang kahloh ngawng ing.

Khiaklah lungtup aw na laukha paibang kop ing
Na laukha pai bang kop ing
Lunga ka deih lungtup aw
Na vanglian sialsial ing a maw
Na sakmel lomnou dawn cim lang e.

Khiaklah lungtup siktui dawn ing e
Lungtup siktui dawn ing a maw
Luai nau bang oi oi veng e
Luai naubang oi oi ing
Sian nun ka zil zawng in
Leimi nun pai bang kop ing e”,

ciin Dokdawn in atup gildan la in sa hi.

Bang ziak a Dokdawn tuni khelkhel a Gun gaal a khual zin dinga kisa khia a, bang vahih ding hiam cih theih zong kul penlou a. Amah ngaih a zinpoi moh hi ding hi, cih I theih leh hun hi.

Na tungzou dia hia?:
Gun gaal a zin ding a, a tha-leh-zung leh ahatna in mite muh in ciin penlou a. Mite’n Gun gaal atun zawh gingtalou ua, hun paisa a ahihna in atunung hun dinga a lohcin leh lohsap ding ah thupukna na bol mokmok uhi. Hun paisa poimoh a, ahihziakin hun paisa ah kuamah kileh kik theilou a. Huaimah bangin lamdangthei hinna neite kikhek lamdang in ahinkhua lamsuk lamtou a apaina uah ‘ Damaska kho kiang ah vakin sun pai in’ hun thak ni thak ah kilamdana lian tak nei thei uhi, cih Dokdawn in haihlou hial hi. Himahleh, mite’n um zoulou uhi. Huaiziaktakin, ginglelhna toh “Na tung zou takpi dia hia?” ci in dong heihai uhi.

Ahihziakin, aman’ tupna leh utna nei a, Gun gaal lung-gulh den hi. A tupna in a khohei thoveng sak a, a lungsim ah singbul mei a kang mit theilou - huih nung neukha in a seem khak ciang a khuu non a, mei aam muh thamlouh apan hong kuang suah zel mah bangin, a utna lungtup phelh vuallouh in suak khe zel hi. A tupna mun, Gun gaal tung dinga lampi a atuah ding hatsatna tampiten amah lungke sak tuanlou ua, huai atuah ding haksatnaten amah ah tup guhna pe zaw a. Amah lungsim ah ‘haksa’ cih thumal omlou a, ‘couna’ cih bel om hi. A mel-et banglou takin ‘couna’ apan a tai sia maimai ding Dokdawn in piang khalou hi.

Kileh lai ding ci kei voi :
Dokdawn in lamdanna tak khat nei a.Mite ngaihdan in pailou a, amah in ngaihdan mulmal tak nei a. Mi’n bang teng gen mahle uh, aman amah hihna kitheician a. Mi hingten mit a amuh uleh agintak thu un ngaihdan kibol tom ua, apoimohpen asunga om muphalou uhi. A gaal apan na en a, mahni ngaihdan diklou tak leh thupukna diklou na bolten atheihphaklouh uh, amah Dokdawn sung-gil ah om hi.

Mangkangte’n “Tupna a om leh lampi om” acih bang un, atupna in guntui tung ah lei doh dinga, amah leh amah akimuan ngamna in huai lei kidoh kal suan kiptak toh zui ding a, a lung-gulhna in huai lei kidoh ah letsan kiptak bol dinga, huai len in atup leh a gim gige lui gaal lehlam tung ngei ding hi, cih zong ginlelh huai lou hi.

Huai ziakin, Gun gaal tun zoh maimai in Dokdawn alungkimlou a, kileh kik vetvet tum zomah lai hi.

Tuesday, April 7, 2009

ACE, HON ZONG DING KA HIH KHA AW!

It tak Michael,

Ace, Vaan gam anuam hia le? Na gintaak bang nasa hia? Mi’n zaw ahoih dan, a etlom dan gen sek uh ei ve. Ahihziakin, ahihna tak kuan athei tuan dia? Vaan gam bang ci banga om ding hiam cih ka theihlouh ziaka, sihna na lau sek ka hi cih, tun ka thei ta ve. Thil lamdangpi khat hong om a maw, non paisan nungsanga ka ngaihtuahna tengteng kikhek vek ei ve.

December ni 6, Kiginni akha maw ka nnasepna mun a om ing a, Vinny te inn a nang kongpi hun ding dak kal khat a asaplai a ka phone hong ging a. I sang gamnu uh, Laurent hon phone na hi a, “Shampoo lei di hon manghilh het ken aw” hon cidek ataget kei dia, ci a ngaih tuah ing a. Ahihziaka, ka gintaaklouh lam daih “Car in Mike a phu kha” cih hon hilh daih a.

Naak kiguih lua inga, hamhaih gop kei ve. St. John Hospital lam manoh a kong tailai banga leng ling den inga. Lampi a kongpai kawma na guh tam lua akitanlouh na’ng bang, na mai khong a liam a, akisiat gop louh na’ng banga ka thumna te tua le thei lai kei ve. Nang bang a pasal naupang (kum 11) fel leh hoih, si thei dia hon koihlou himhim inga. Nang banga naupang hat leh kuapeuh pahtaak in liam nasa lua tuakthei dia hon koih phal mahmahlou kei voi.

Ka thiltuah zaw mulkim huai lua a, ka mumang sepenpen sanga a zawng se zaw a. Damdoi inn ka hong tuna, Doctorte pindan, I innkuanpihte leh na lawmte om na muna hon kha phei ua. “ A Lam-et huai hia?”, “ Dam mai thei, ase pen le kituak thei”, “naupang khong zaw thuak hat ua, damzou mai thei ei ve” cih khong ana houlim supsup lai ua, akiang ua tutphah a tu suk nolh inga. Huai Ki-At na pindan sunga na awmlai a maw, nidang a kon thumpihna tengteng sang a nasa zaw a honna thumpih ing a . Na ki-at khit a, kei leh na nau nu Laurent leh Jeff toh ICU pindan a nang hong veh dia hong lut ung a.

Ka honglut uhleh nana om cin a maw. Na taksa mun tampi a hon tuam belbual ua, ‘drip’ khong hon khai ua, na liamna leh ahon tuamna uh kal a ka nau pasal - ka it luat mel hoih tak lang a maw. Na mel hoih ka sak dan agen le ka siam kei. Doctor in ‘khua a phok kei na a, na genteng uh zaw thei mai thei ei ve” cih hon hilh a. Himahleh, ka gawla hon hutu khat om banga, ka pau dek cia ka aw suak thei mahmahlou a. Ka lungsim a om gen khiak leng ka siam kei. Hithei hileh zaw, khovel pumpi hon piak ut hi ing a maw, tua lah na khut let mai louh ngal hihtheih dang neilou inga. Ka lungsim in “ Mike, hong halh ve, hong halh khe mahmah ve maw. Hong pang hamham in aw” ci ci mai kei ve.

Huai zaan a, Laurent leh Jeff toh ka thum ua, dak 11 a inn lama honna pai san unga. I nu leh pa’n damdoi inn a hon om pih ua. Inn ka tun ua maw, na la hoihsakte khong I inn uh thawn zuazua zena a ngaih a ‘play’ ung a, om le cin zaw nuam nasa mah di. Huai khit a ihmut tum inga, ahih ziak a, ihmut malak a, ka lungsim Vaan a khai mah bang a, gam teng mun teng ngaih tuah khop ing a. Becky te kitenni a nuamsa a nitum phial a na lam dan khong, Guiter tum kawm a na vial tomtom dan khong, Krismas drama a Braina na deihsak ziak a, aman nang munluah leh na cih ziak maimai a, na ki hihkhelh sak lemlem dan khong ngaih tuahtuah ing a maw, ihmu thei mahmahlou kei voi. Nang toh hin khom naak nop hi na mai zen e, cih thei khia ing a. Tua nang tellou a hin ding ka ngaih tuah cia, ngai ngam mahmahlou kei ve.

Nang a dia ka hihtheih tengteng uh hih ung a. I pa neu, Bob in ahihtheih dang a omlouh man a - laizial a hai hai mai zen toh - Pathian kiang a Mike dam sak inla laizial tep ka top di ci a, laizial na ngol a. Huai cia na lawmpa Matthew inlah, biakinn a va pai a, na dam na dia pulpit mai a mombati 21 ( na basket ball number zah) va de ri-ngot a. Damdoi inn apan na hong pot ciang in zaw nang min in Party a nuam anuam in I ‘throw’ ding uh aw. Frehley bang leng nang hong veh dia I nu leh pa’n damdoi inn a hon tonpih tum uh ei ve.

Lam-etna, duhthusam leh thumna toh azan masa pal galkai hamham unga maw. Na dam khiak lam-etna ziak a damdoi inn hoih zaw a agen uh, Columbia – Presbyterian Hospital a zingkal a hon suam phei ua. Naupang ICU ( Naupang cih nazadah kei le cin, kum 19 tan huai a koih uh ahi) a Doctor te’ leh nurse te’n kitatsatlou a, hun teng a hon enkol den ua. Kei le huai aom ing a maw, ka lungsim a honna hanthawn den ing a, “ Mike, pang aw pang aw. Tu kimawlna hilou, ataktak ahi aw, naak takin pang aw, pang aw” ka lungsim a na cici mai mah kei voi

Ace, na fel ngei mai, zan dangkhat pal galkai non nei voi maw. A zingciang zingkal baih tak a Damdoi inn a ka hong hoh uleh, CAT Scan na laak laitak hi a. Hiai hon hihzou le ung na muthei ding uh , honna ci ua. Ahihziak a, na lungphu hong buai a, Doctor ten theitop hon suah non ua.

Ka lungsim om thei mahmah lou a. “ Mike, si thei na hi kei himhim. Na hin na ding ziak tam lua ei ve. Guiter ka kizil ding na cih kha, kizil nailou nei ve. Matt leh Vinny toh Band ka bol ding uh na cih kha. Nang na om ken na Basketball Team uh bang cita ding. Khawl dih, khawl lai mahmah dih, Mike. Hong pang hamham lai ve maw, Mike. Nang omlou a kei bang cita ding? Hehpih takin panglai mahmah ve” .

Ahih leh aw mai in. Kawn thei siam lua, Ace, moh konsa kei. Theih top na suah ziak a hiai tan hon dampih na hi cih ka thei. Na liamna a nasa lo tel a ahi.

“A hon beisan ta” acih uh ka zak kankan a ka pian nunga thu zak nop huailou ka zak khak ka theingei kei. Ka lung vai a, ka omna pin dan kipei volvol in ka thei a, ka taksa apan ka Kha pawt khia hileh kilom hial in ka thei a. Nang toh si khom in, nang toh om le ka ut ngei mai. Nangtellou ahin ding zaw ka ngai ngam mahmah kei.

Na taksa a kithuah ‘tube’, khawl leh thil tuamtuam te alak khiak khit ua, Doctor in na sang-gampa na muthei di hon ci a. Ka kiangah na Kha om banga thei inga. Na liangkou hon soi a, hon phon halh ut lua ing a. Ahihziakin, hon tawp tonton kom a, na mai leh ka mai sutuaha, na mai tunga ka mai ka ngaa a; nong kik non na’ng a hih kul om tengteng hih ding in ka kipeih gige hi. Himahleh, kahih theih om sun zaw “ Mike, nang honna paisan ding maw” cih himai hi.

Mike, hon nawse denlou a, kei kianga om lailai nei ve maw. Dam sung ka khosak touh zel na ding a hon ompih a, hon panpih den in kon thei a. Nanga pan zil khiak hau lua kei ve. Mike, nang’ zaw, ka hun omlel te’ manphat dan non sinsak a, dam sung lam suk lamtou a ka thil tuahte pahtaak dan, kipaak a nuih dante, lungsim zangkhai tak pu a, ka mihinpihte ahihna bangbang ua pom siamna te non sinsak a. Kum 11 zaw bangci zawngteng inteh leeng le sawt kei mahleh, huai sungin thilman pha tampi non zil sak a, tuni tan a kipahna ka mansak theihlouh ding non pia a.

Na hon thil piak thupi penpen zaw sihlauhna apan na hon suahtaak sak ahi. Sih ka lau non kei. Nang bang a naupang pahtaak huaite adingin Pathian in thilhoih lua Vaan ah na koih ngei ngei ding in ka gingta a. Ka ginna a kip deuhdeuh , aziak ahihleh, Pathian leh Vaan gam omlou bang hitaleh, nang koi ah na om dia? Vaan gam bang leng nang om na hihcia, etlom a, nuam lo mahmah ngei ding mah ahi, cih ka thei cianta. Kei hun leng ahongtun sam ciang a, Vaan gam a hon zawng ngeingei ding ka hih kha aw. I kimuh pah na dingin hon na en deuh ve maw. Kon ngai thei tel mai, Ace. Ahihziaka, kei kianga omna hi cih thei gige kei ve, I kimu non ngei ding cih leng ka thei cian.


Nang hon it
Na sang-gam nu,

Jenn

Gelhtu: Jennifer Lohrfink
Lettu: Khamkhokam Guite

Thursday, April 2, 2009

Vaphual Tangsa Va-ak Tang: Nuih Hiau Ding


Mihingten mahni din mun ciat ah thil hihdik leh hihdiklouh ki nei nimnem geuh a. Kei ka hihleh, hihdik lam sang in, ‘thil hihkhelh’ lampang ka tempai na om sunte laka khat ahi a. Huaiziakin, Dawi ha-vang kala ka suahtaak sunsun cianga leng koilai hiam, a ha-vang dang khata, lutnon kha zel ka hia. Vualzohna di ngeingei banga leng, mahni ‘goal’ a peklut kha a, vuallelh hamham sek hi ka mizia ve ahi a. Huai ciah ahi, ka dam sung tangthu tom kim! Hihkhelh nuam kasak luat ziak leng hilou in, ka hih khelh ziak maimai ahi a. Huai ziak taka, hih khial kha sek ka hi! Na gintak kei leh anuai a sim le cin:

Khat vei nitaak khat, khual zin katun ni hiin ka thei a. Nitak dak 7 leh dak 8 kikal in Electric hong mit a. Ka tate khenkhat computer games kimawl bang, khen khat TV en bang, leh, khenkhat music ngai khia te ka kiangah hong kimu khawm ua. “ Pa, na khual zinna hon hilh in” hawng ci ua.

Ken leng Delhi khuapi a Meeting a ka tel khakna khat hilh ka tuma. “Delhi a ka Meeting na uah gam min abul patna laimal kibang teng hontu khawm sak ua. Ka kianga tu, Manipurte palai, a lal a lal melpu khat toh ka tu khawm kha ua’ ciin abul ka pan hi. “Huai Manipurte palai, a lal a lal ci kha ei-pau a pau thei ei ve’ cih ka gen pat leh ka taten lamdang asa mahmah ua, kam ka heuhou zen in ka thugen hon ngai khia ua. Khat in “ ei-pau koi a azil a?” ci in hon donga. A dotna dawng dinga ka kisak bemten laitak in, ka tate lak a nautum pen, khovel a thil tengteng thei a kingai penin “ huai bang a Gaal-zilna a azil hi in teh, mi’n le thil atheihlouhte uh a Gaal-zilna in a zil zel ve ua le’ cih, thudik tawp khawk gen bangin, bil nei teng zak khop dingin ahon puang khia a.

Hi e, ei-pau Gaal-zilna, a Mangpau a ‘correspondence course’ acih uh, a om leh omlouh theician ciah kei mah leng, ngaih dan hoihpi khat, lunglut huaipi, lung bang leng phawng lampang deuh hi in ka thei a. Tua mi lal in, ‘ei-pau’ a Gaal-a- zila, a zil ding dan ka lungsim in ka ngaihtuah a. Ka neulai a, ei-pau ka zil dan ua zil dingin ka ngaihtuah mawkmawk a. Ka mitkha a tua mi lal mu kawm in, ei-pau a zil ding dan, “ B + A = BA, CH + A = CHA, A paw ngaw ngaw, A baw haw haw” khawng ci dingin ka ngaihsun a. Tua mi lal in, “ Bungsing a dawi tenglou” khawng ci ‘phuphu’ ding in ka lungsim mitkha in kamu hi!

Huai khawng ka ngaih tuah lai in, ka tate lak a khat in naakpi in, “ Pa, ka gen uh na za hia?” hawn ci a. Kiguih in, ihmulou buang ka khanglou a, “Bang a na gen uh?” cih kisuanglah kawm tak a kadot leh, “ Huai mi lal toh na ki hou uh hia?” ci in hon dong ua. “A man hon hou pih” ka cih leh, “ Mi lal in nang hon houpih maw?” hon ci ua, “ He, ken houpihlou, aman hon hou pih ei voi” ci kawm in, ka tutangtou a, ka awm ka phoutou eu-au a. Belh thum kai guih mah bangin, ka tate’n hon tung et tuan mahmah uhi.

Huaitan in hunsak le uh hi mai a. Huai ciah le, amau kia va mohsak theih leng hilou ua, ken le thu dang gensan daih leng himai a, dotna dang hon dot na’ng uh hun awl, mitphiat kal tomcik ka pe kha zenzen a. Huai ahi, khawvel a ka thil hih khelh lian penpente lak a khat.

Ka tate laka a neupen taget in, “Mi lal in bang ciin hon houpih, banga agen?” cih hon dong khel khel a. Khangluiten “Tengkawl pang khial tui taw tung” na ci ua. Hihkhelh pan khelh khaak cih om thei taktak mah ahi, cih huai ni apan in ka thei khia hi. Huanah, hihkhelh pan khelh leng ci nih cithum om a. Huai nitaak a, ka hihkhelh ahihleh, ‘tui taw’ kidenna tham cing, ka hihkhelh daan a gol a gol khat ahi a. Ka kim leh pam kibuk na’ng lah om mahmahlou. Tui kia banga, singthem hiam, gaw them khat khuta let a, hon’ honkhe thei ding lah omlou in, cimoh mang bangin ka om hi.

“ Ka ek suak” ci a, kihep khiak na canglah phok khalou, kigel khiak na’ng dang lah om mahmahlou ahih ciangin, a tawp atawp in, “ Na Nu min gen a, huai Pasal na hi hi maw, cih hon dong a ka”, ka ci khongkhong hi. “A man, Nu nu min thei maw?” cih, aki tuak in, avek un hon dong ua.

Huai mi, a lal a lal in kei hon theilou a, a Nu uh thei zaw ahi cih atheih ciang ua, ka tate mit a ka ‘belh thum’ ke ding ahi cih lah ka thei bok si a. Ahihziakin, zuau vagen hial dinglah hilou ahihcian, khat veivei cihmoh man’ hithou mahleh, ki-pasal sak taka, “ Bawngtal aki a mat’ ngai a. Ken le bang mah thupi lua hilou dandan a om kawm in, “ Na Nu min thei hi himah inteh, akoi ngeuh leng omlou a, kei gen dandan a gen thei hi ven” cih, lunglut mel lou deuh in thuhou maimai gen daan in ka gen a.

Ka taten avekpi un, a Nu uh omna lam, Ann Huan Inn ah khat khat in hontai mangsan diam ua. Huai nung sang ka upmoh thu hia lah thei keng, kei sangin ka tate’n a Nu uh ngaisang zo deuh uh hiin ka thei a! Mahni ‘gaol’ a peklut kha in, Ka tate mit a Vaphual tangsa Va-ak ka taan ni kasuak sak kha hi!!

Friday, March 27, 2009

BE THE BRIGHTEST STAR

Be so good at what you do that you become indispensable to your organization.

THE ONLY WAY you can truly succeed in this knowledge-based economy is to become a star at work. Commit to live by a benchmark far higher than anyone would have the right to expect from you.

The next step is to dedicate yourself to becoming “a person of action”. In life there are three types of people. First, those who make things happen. Second, those that watch things happen. And third are those who wake up one day, and ask “what happened?” Make a firm decision to join the first group – human beings who have decided that life is a gift and every day is a new opportunity to learn, grow and contribute. Look for opportunities to bring a touch of excellence to your work. What little things could you do over the next few hours to build relationships at work or make your clients say “wow”? What simple gestures of decency could you show your teammates that you care and are committed to showing leadership in a world where real leaders are few and far between?

There’s nothing really difficult only if you begin. Some people contemplate a task until it looms so big it seems impossible, but I just begin and it gets done somehow. Here are some more things you can do to become a star at work.

Hero worship
If there is an author you admire and he or she lives in your city, pick up the phone and ask for a meeting. If you have just read an inspiring article about someone who had turned adversity into advantage and you know you can learn from him, send out an email and open the lines of communication. In this new knowledge economy, the person who learns the most wins.

Set goals
Most wise performers set career, financial and personal goals but few set specific learning goals. For this year, I have set clear objectives as to how many books I will read, how many seminars I will attend and how many personal growth retreats I will visit. I also try and set a daily learning quota of three new things every day to keep me stimulated and excited about my work as a professional speaker and leadership coach.

One and only
The real secret of success is to be so good at what you do that your company will not be able to run without you. Be so good at what you do that you are the first person your boss will think of when he needs advice. Be so good at what you do that you become indispensable. Then your success will be assured. So, pick your best three talents that truly make you special and then commit to refining them over the coming 12 months until they set you apart from the crowd. Make a personal vow that you will become so good at your professional craft that you become indispensable to your team and to your organization as a whole.

Busybee
It is a strange paradox of the times we live in that we do not have time to think about the things we are so busy about. We spend our days on projects that need to get done and in meetings that need to be attended. We spend our evenings with people we need to meet and do activities that need to be completed. But let me ask, when was the last time you went for a solitary walk in the woods and deeply reflected on the way you are working and living? When was the last time you took a few hours to think where you want to be professionally five years from now? The question is what are you so busy with? Carve out at least one hour every week for some serious reflection, introspection and self-examination so that you will keep learning from your weeks.
[The Telegraph Calcutta Tuesday 24 March 2009]

Sunday, March 15, 2009

Hun, Za-awng(Space), Tangtawn Leh ‘Aksi Khen Gam’ –I: The Prologue

A taksa in hiai munah oma. Himahleh, alungsim in zaw Gun-gaal sanga gamla zaw, Aksi-Meikhutung leh Kha-zau te hong kipatna khenlam gamah om hi. Mitsi diudiau a, kisawi nelhnelh kawmin akhut beng a, “Aksi khen gamah, nun nuamin lengta ni” ci hi.

A guhkawm apanin mihing kamin agenkhiak theihlouh, mihingte khosakna, heisuk-heitouha kipahna hilou, kipahna thak khat hongpawt khia a, lam-etna – bang hiam alam-et cihzong agen khiaktheihlouh lam-etna in dim hi. A khe in leisik mahleh alungsim mitkha in Vahui sukleen sanga hatzo in leenga, huai Si-guk leh Zingsolte sanga sangzaw munlam zuan a. Huai mun, Aksi khen gam, “Nun nop pal-lun heulouhna” munah “Khuam bang luaha, A pal-lun zou ding” hi, cih in kineem a.

Aningkhat ah tua, kuaman khatvei a et kaan uh, et nawn ngaisalou ua. Athei leng om mel-lou ua. Amin agen lam uh leng kaza kei hi. Kuamah theihlouh hih zong poisak cilou a. Ama’n leng akim akianga omte om leh omlouh phawklou hileh kilawm hi. Hiai akim leh kianga omte sangin, alam-et gamah angaihtuahna in tenga, ‘khuam bang luah a, A pal-lun azou ding’ mun lamah - mihingte ngaihtuahna in abat phaklouh thil hihtheihna in hiip in, leenpih hi.

Kum maktaduai 13,700 vel paita apanin hiai atenna khovel leh amuhtheih leh muhtheihlouh Aksi, Ni leh Kha leh tunglam a thil omte dak-kal khat a maktaduai 3.5 km ahat in Za-awngah adalh zawngin leng uha(Big Bang ziakin). Himahleh, Za-awng tawpna tung deksuailou uhi. Kum maktaduai singa sim bangzah atam lenglai ding uh hiam cihin amah subuailou hi. Bang dingin huaite’n asubuai thei ding ua, amah zaw Hun, Za-awng leh Tangtawn in khoih khalou a, amah adingin buaipih tham cinglou hi. Aziak ahihleh, amah zaw huaite sangin “Aksi khen gama, khuam bang a luah a, A pal-lun azou ding” in alungkuai zaw hi.

Mitate’n amuh leh zakte uh atak hiam, ahihkei leh liimsiam maimai, cihte in buai sek mahle uh, amah zaw huaite ah buai ngeiloua. Khenkhat te’n ‘ kei (pa nu) om taktak mah kahi hiam; ahihkeileh, kei (pa/ nu) ataka omloupi liimsiam maimai ka hi hiam’ cihte ki dongin, ginlelhna in pumdim mahle uh, amah zaw agin ah ciang hi. Khenkhat te’n “Thil ngaihtuah vungvung theisam ka hih ngal buang ciangin, kei (pa/nu) aom takpi mah hi ning e” (I think, therefore I am) khawng ci ningniang mahle uh, amah zaw, aginah suangpi bangin kipa. Hucimah bangin, ‘khuam bang aluah a, A pal-lun azou ding’ ah zong ginlelhna samzang cia zawng nei ngeilou hi.

Mita amuh tunglam a Aksi pheleplepte apan avak uh, kum maktaduai tampi hongpai nunga, aman avakte uh tua na mupan ahi cih, alungsim in ngaihtuah ngeilou a, ngaihtuah kul zawng salou hi. Khovak second khata Nuai 3.00 Km ahata leeng theite’n, Aksi khenkhat apana tua amah mun atun na’ng ua, kum maktaduai asim hunla uh cih in alungsim phawngloua. Aksi khenkhat apan khovak hongpaite, tua kipan kum maktaduai sanga sim liamkhit nunga tua aomna mun hong tung pan ding uh ahi, cih zawng ngei ngaihlou hi. Huai maimaite sangin ‘Aksi khen gama A pal-lun a zou a, khuam bang’ aluah ding thupi sa zaw hi. Huaiziakin, “Na gam nuamah tuang hawn tunin” ci in thum den, sa dena. Aziak ahihleh, huai mun zaw “nun nop pal-lun heulouhna” mun ahih ziak hi.

Cikni ciang hiama, khovel aki patna a lehkiik dinga (Big Bang ziaka puakzaka kitheh dalhte Hiipna ziaka kigom non ding), huai huncianga, Hun zong lehkiik dinga. Tuni in Hun malam manohin pai a, huaiziakin, Zaan ni atun zohin Tuni hong tunga, huaizoh ciangin Zingciang hong tungnon ding hi. Himahleh, Hun alehpai hun hong tunciangin zaw, Zingciang azat zoh nungin Tuni hong tung dinga, huaizoh ciangin Zaan ni a hong tun hun zong hong om ding hi, cihleng thusimlou hial hi. Hun te malam manoh in pai in, ahih keileh, nunglam manoh in paita le uh, phamohsalou hi. Tuni a, Hun amah daltu – malam hiam nunglam hiam manoha paihitaleh zawng abei hun om dinga, huai hun ciangin aman ‘Tangtawn Gam’ zuan ding ahi, cih atheina in amah khamuanna pia hi.

Hun & Za-awng, hiipna (gravitational pull) hat-tak ziaka, pheek lomzial banga kilom ziala. Pheek lom zialah miksi khat tangtakin paitaleh, akipatna tungkik ding hi. Hucimah bangin, Hun & Za-awng ah tangtakin paita lehang ikipatna mah kitungkik ding hi. Himahleh, Hun & Za-awng ah zaw Zingkha zaka, khovak sanga hatzo in leengthei hita leh leng, tua a omna mun ‘Hun & Za-awng’ ah ‘kum maktaduai mun sang’ bangzah hiam bei nung cianga tungkik non phet ding ahi, cih zawng bangmah thamsa lou hi. Amah banga “Tangtawn gam, ka gam thupi” citheite adingin ‘kum maktaduai mun sang’ bangmah tham cinglou hi. Aziak ahihleh, ‘Tangtawn’ leh ‘kum maktaduai mun sang’ I tehkaak ciangin, ‘kum maktaduai mun sang’ pen tuibuk muamtam sung zawng daihlou hi.

Hun lehlam manoha paia, atop ahong tuna; ‘a kipat cil’na mun ahong tunkik ciangin, ‘Teitungin lim leh mel’ neilou in hong omkik non dinga, Pathianin vantung leh leitung apiansak laia, ‘a kipat cil’ hunlaia aom bangbang in omkik ding hi. Huai hun ciangin, tuni a ‘Hun’ icih bei dinga. ‘Hun’ omlouhna mun ah -‘kipatna neilou’, ‘topna zawng neilou’ – ‘Tangtawn’ icih in bang lim, bang mel apaw mah diam aw?

Huai Mun zaw tehpih ding beina mun hia, alet dan- aneu dan, asaan dan-atom dan, athuk-adai, agik-aza’n, khovela thil omsa bang mah toh tehpih theih ding omlou a, huai ziakin ‘Singularity’ ci uhi. Huai Hun omlouhna Mun zaw laphuaktu in “ Hun leh lamdanna beina mun/ Ka inn in hon ngak hi” ana cihna Mun hi. “ Ka bualna simlei khimzing albang a man cia’n…..” huai hun leh mun hong tung ding hi, Evan Goihpum in ci hi.

Aw kei bang leltak in vanglian a ka tuah ding,
Lamdang, aw lamdang lua;
Aw kei bang leltak in vanglian a ka tuah ding,
Lamdang, aw lamdang lua!
(Sialkhopau)

( to be continued…..)

(Basically based on Quantum & Big Bang Theories and The Bible)

Monday, March 9, 2009

TEMTATPU TANGTHU ‘CIL’-GIL TAKA SUICIANNA

1. PULAAKNA: Zomite khanglui Tangthute lakah “Temtatpu Tangthu” kici cituam a, Tangthu dangtoh kibatlouhna nei hi. Hiai Tangthu hi kinakna leh kisiatna ngenin abul apan atop tanin pum dima. Hiai acituamna takin ngaihdan tampi piangsak theia, ngaihsak leng loh hi. Huanah, hiai Tangthu sungah thupoimoh tak, khangluite’n khangthakte kianga thugousiah, minam banga akhantouh zelna ua, kivaipuakna leh khotang ki etkolna dinga poimoh hiai Tangthu sungah na selgu khilkhial uh hi dingin thil ciikmite’n um-moh uhi.

2. TEMTATPU TANGTHU: Mun tuamtuam leh kho tuamtuamah gen dan kibanglou om zekzek mahleh, athuvawk khiak bel kibang vek hi. Hiai anuaia bangin tua ithu ngaihtuah ding uh, “Temtatpu Tangthu” kici genta le hang:

Nidanglai in Temtatpu in atem tat a. Huci banga atem a tat a tatna lamah tu-khial kha a, acil dok hi. Huai acil dawk Kaikuangin va dawtsaka. Kaikuangin acil adawt sakleh Temtatpu hehlua in um zamna Maudawng atemtatin bantan a.

Huai Temtatpuin abantan Mudawngin Akpa bu khoh kha a, atui khoh tam hi. A tui kitap ziakin Akpa heh lua a, Phaivang bu akhe in phiat siatsak a. Akpa in a bu uh aphiat siat ziakin Phaivangte heh lua ua, Ngalkhat cil keisak uhi.Phaivangin a cil akeihsak ziakin, Ngalkhat heh lua a gamnahtang kung phupai a. Huai nahtang kunga teng Baakte, a tenna inn uh asiat ziakin heh lua ua, Saipi bil sungah lut ua.

Baakte abil sunga alut ziak un Saipi heh lua a, Meithai nu inn phupai hi. Saipi in a inn aphutpaih ziakin Meithai nu heh lua a, akhote uh tuinak ah ek tha hi. Hucibanga a tuineek uh naaka meithai nu’n ek athak ciangin a khote un Hausapa kiang ah alungkimlouh thu uh vatun uhi. A khua-leh-tuite ahong buai siat ciangin Hausapa’n athu om dan honkan ciana:

Hausapa: Meithai nu, nang bang dia tuinaak a ek tha?
Meithai nu: Saipi in ka inn hon phut siatsak ziak.
Hausapa: Saipi, bang dia nang Meithai nu inn phut siatsak?
Saipi: Baak ka bila alut ziak uh.
Hausapa: Baakte aw, bangziak a Saipi bil a lut na hi ua oi?
Baak: Ngalkhat in ka omna uh nahtang kung a phut paih ziak.
Hausapa: Ngalkhat, nang bang dia nahtang kung phu pai?
Ngalkhat: Phaivangten ka cil ahon keih sak ua.
Hausapa: Phaivangte, nou bang dia Ngalkhat cil keih sak e?
Phaivang: Akpa in ka bu uh aphiatsiat ziak.
Hausapa: Akpa, nang bang dia Phaivangte bu phiat siat sak na hia?
Akpa: Maudawng in ka tui a khoh tap ziak.
Hausapa: Maudawng, nang bang dia Akpa tui khoh tam?
Maudawng: Temtatpu in hon bantan a.
Hausapa: Temtatpu, nang bang dia Maudawng bantan?
Temtatpu: Kaikuangin ka cil hon dawtsak a.
Hausapa: Kaikuang, nang bang dia Temtatpu cil dawtsak?

Huci banga Kaikuang kianga Hausapa’n adot ciangin, Kaikuangin suanlam ding theilou ahi dia, ‘ka pu ka pa gam’ ci in tuilak ah tum mangsan hi, kici hi.

3. KUA MOHNA HIDING HIAM?: Khangluite’n ‘ Aknou si zong aziak bei in silou/ Aknou si zong paulap baang’ ci ua. Huai mahbangin hiai Tangthu ah leng akuapeuh in athil hihziak uh gen ding nei vek ua. Aziak beia thiltung khat lel leng omlou hi. Ahihziakin, amoh ciatciat lakah, amoh dan gol kholdiak, ‘a van ging sak, a kek ke sak’ bel omlou theilou hi. Hiai thubuai, labuai toh kisaia amohpuakna uh anuaia bangin amalmal in sut le hang:

Kaikuang: Kaikuang gumtuten “ Kaikuang icih dit-tak mahmaha, ‘ka mit a ka muh a, ka dawt zeuhlouh taksang keng’ ci ‘mi’ ahiziak hia, thusia bawl atup mawngmawng hanga Temtatpu cil vadawt sak hizenzenlou hi’, ci uhi. Hihleng hi mai thei hi! Ahihziakin, akim leh kiang ena, thil tampi isut tel ngai hi.

Kaikuang icih tuinuaia tenga, tuinuaia nekzawng dinga Pathian siam hia. Huaiziakin, hinkhua apan azil khiakte tuinuaia azil khiak hia, tuinuai ah bel zat theihin ahoih mahmah leng hi kha thei hi. Ahihziakin, ahun leh amun azilin ciin dan, tawn dan leh, khosak zia khen ngai hi. Mangkangten “ Rome khopia na om ciangin, Romete hih bangin hih in”, ci ua. Kaikuang banga tuilaka tengte adingin cil kidawt sak icih thil poi hikhollou mai theia, aciin dan tangpi uh zong hi mai thei hi. Ahitahala, gamhul atengte adingin cil kidawtsak icih, ki kiguiha anuam hetlou kia hilou in - kisimmohna, kinuai-etna lianpi angaih hi.

Huaiziakin, Kaikuangin akhosakna, akhankhiakna tuisung pana hongpot khia a, gamhula ahong om ciangin, gamhula teng - mihing leh ganhing tuamtuamte ciin dan, tawn dan bang hi hiam, bang ahia gamhul atengte kipahna, bang ahia a huat zong uh cih azil phot ding hi. Hucibanga ‘ agam leh adik tatna’ zong masa loua, tuinuai a tengte ciin dan gamhula ahong zatmok ciangin, buaina thupitak leh thangpaihna belhbu hong sung bua a, tualgal neukhat hong piang sak hi. Huaiziakin, Kaikuang adingin ‘Ka thei kei a ahi”, cih suanlam cing hilou a, huai in hondam theilou ding hi. Theih dia kilom theihlouh ‘dikna’ hilou in, sualna leh khelhna hi. Kaikuang gumtuten bang citengin amah zumzel tum mahle uh, hia buaina ahong kipatna ah Kaikuang mohna (culpability) bel loutul singluang banga selguk vual-louha kilang cian hi.

Huaite banah, a Tangthu topna a imuh mah bangin, Kaikuangin amah gamtatna ziaka buaina piang bangci sukdaiha, bangci mekmit ding; ngaihdam nget ding aom leh zong ngaihdam nget ding cih ngaihtuahloua, “ a pu leh pa gam” tuinuaia aki hep mang hiau dan apanin, dawilok leh kisaktheih thuaha, kingakna taklou ahi cih kician mahmah hi.

Temtatpu: Tuinuai a tengte zia ahihleh genthei kei ni hangin, ahihziakin gamhula teng mihing leh ganhingte bel adeihlouh zawng ua thil apai ciangin hehthei ua, hangzakin kitomzak sek uhi. Huaiziakin, Kaikuang in Temtatpu cil ava dawt ziaka Temtatpu heh lua icih thil lamdang lua hilou. Hiai Tangthu a imuh bangin Temtatpu kia hilou in, Ngalkhat zong Temtatpu hehna bang deuhthou in heh mahmah cih I mu hi. Huai icih hangin, thil bangpeuhah ahunlel leh, akilomtan om hi.

Temtatpu hi amah siamna lam, Mangkangten ‘core competance’ acih uah demna ding omlou hi. Temtat ah athanuama, apoimoh dan dungzui in temtat-tat peih hihtuak hi. Maudawng khatvei sata asat-tan thei danah; atha hata, atemtat zong hiam mahmah hih tuak hi. Amah neekzawnna leh amah zoizuihah phaklouh gimnam hi. Ahihziakin, mihingte leh khovel ateng peuhmah kilai guizopna om a, ikim leh kiang khual siam khua-leh-tui hoih hihna hia. Huai kia hilouin, Pathian in A thilsiamte enkoltu dinga mihing aseh ahih dungzui in, ganhing dangte banglou takin mohpuakna lianzo piakin om uhi. Hiaitoh kisai in, Temtatpu demna anuaia bangin inei hi:

i) Temtatpu ‘anger management’ ah lohsam hi. Kaikuang thil hih ahoih cikhang, mi cil va dawtsak cihpen asousang theipenin demin, i moh sakthu khovel zak dingin tangkou pih hang. Ahihziakin, hehphut leh haiphut thil kibang hia, hehluat icih hai luatna cikhat hi. Thil I deihlouh zonga ahongpai ciangin hiam, thil kilom lou lua aom ciangin; hoih I saklouhna latsakdan akilom zaw leh cangkang zaw om hi. Kipum toma asak leh akhang ikhut a itoi peuha moksat icih piciinlouhna kilatna khat hi. Bible in “Heh topsan inla, thangpaih kisik in, thilhoihlou ah ahong ke mai mah nak hi” ci hi. Hiai Temtatpu Thangthu apanin hiai Bible tangin a gen adikna kilang mahmah hi. Temtatpu thangpai a, thunung khuallou a akipumtom ziakin buaisiatna piangin gam pumpi, amihing kia genlouh, ganhing tanpha zelsuak hi. Huaiziakin, “Temtatpu aw, tehin na oma, bukin na oma, na cing zouta kei” icilou thei kei hi.

ii) Thil diklou a om ciangin gen khoma, suk vaiven dan akua peuhin zon ding hi. Hiaiah, Temtatpu kimok tomzaaklou in Kaikuang kiangah alungkimlouh thu kam dam zodeuhin gen leh, Kaikuang kisuanglah lua a Inn Dongta palai a sawla, ngaihdam ngen ding leng hithei hi! Thuhaksapen leng genkhawma suk vaiveng theihlouh tamlou hial hi. Huanah, igen khawm ciangin ngaihdan kibang citciat thei kei mahleh ngaihdan ki zahtaaktuahna, kipom siamtuahna hong pianga, buaina pumpelhtheih hi. Hiai Tangthu ah Temtatpu adem huai mahmahna ahihleh, athu agen photloua, “ huai Kaikuang kengkuang khong in hon hici simmoh” acih pahmok ziakin buaina lianpi piang sak hi.

iii) Mahni in poilou hia I theihten I tuplouhpi in I unaute khemna ah pi lut thei hi. Temtatpu atut-khelha acil adawk ziakin - amang ding, ahek ding aom ci khang. Ahihziakin, ama tut-khelh ziakin Kaikuang in khemna nadou zouloua, va dawt zeuh ut tuntunna – iplah luatna - alungsimah piang sak mok hi. Temtatpu tu-khial keileh, Kaikuang in thilsual leh mi huat zawng hihteitei dingin gintak huailou hi. Huaiziakin, khat leh khat kitung ding tuah ding ihihna ah, mahni in poi isaklouh ziaka “zawntat taka” nana om ding hilou hi. Huaiziakin, Temtatpu in akim leh kianga ahinpihte ngaihdan ding khuallou a, a tut-khelh lehluah ziakin agintak phaklouh donga haksa buaina piangsak kha hi. Huaiziakin, “khemna a pi lutlouh” ngen gigeten, mahni kikepsiamlouh ziaka unaute khemna a pilut hetlouh tup tinten ding hi.

Hiai atunga igente apatin, Kaikuang adik e i cihna lam hilouin, Temtatpu in hiai buaina piangsak hi icilou thei kei hi. Huaiziakin, khangluiten Temtatpu tunga lungkimlouh etsak na’ngin, a tap-pa min phuah pozoulou a ngai in, mihing hiai zahin tem atat lai un, amah “Temtatpu” hisak tuam sese uhi!

Akpa: Hiai Tangthu a Akpa dinmuna dingkha khovelah tam mahmah a. Akpa ahun leh mun diklou ah na kikhualin bu nasep kha a. Huaiziakin, ‘poikhoihlou thuak kha/innocent victim’ in na pangkha hi. Akpa in atui khoh tamtu, Maudawng kiangah a lungkimlouhthu gen taleh bang mah phatuamlou dinga. Temtatpu kiangah alungkimlouhna langsak lehlah, Temtatpu khindanga sahoute laka khat suakthei ding dinmuna om in, Mangkangten ‘asymmetrical firepower’ acih bang un, Akpa leh Temtatpu itehkak ciangin athil hihtheihna uh kikhelo mahmah hi. Huaiziakin, Akpa in ama zohthoh ding Phaivang tungah phuba nala hi.

Phaivang: Phaivang banga taksa lah neu, thilhihtheihna lah neiloute adingin khovela khosak ahatsat hun tam ding hi. Aman a thunun phaklouh khovel athil tungte leh, alian leh alian ki-ngiik tuahna kalah Phaivang inn bei, lou bei in om kha hi. A lungkimlouh thu theihthama langsak dingin ngaihtuahna tampi sen ngaia, amun dingtel fuh ngai hi. Huai dingin, Ngalkhat cil kei hontel hi. Ngalkhat khe hiam apum hiam kei leh, Ngalkhat adingin bangmah tham cinglou dinga, theithamlou ding hi. Ngalkhat cil ahon keih ciangin Ngalkhat om maimai thei vual hilou hi.

Ngalkhat: Phaivang keihna naa asak luat manin Ngalkhat hongtai eka. Ngalkhat asual man, agitlouh man leng hilou in, Baakte teenna huai nahtang kung hon phupai kha hi. Atup mong leng hilou in huai Baakte inn neilou a liangvai in hon koih kha hi. Ngalkhat mel leh puam, aguum dan leh, acezia et mai a, thil abul leh bal sutloute adingin Ngalkhat in a hatna suangin amah sanga ganhing nuai nung zaw Baakte tunga kiphasak a, inn bei - lou beia koih bang in ngoh theih hi. Himahleh, isui detdet ciangin Baakte kia hilou in, Ngalkhat zong a Mangkang pau takin ‘Victim of circumstances’ ahicih mitmialten zong mu thei uhi.

Baak: Inn leh lou nei nonlou Baakte adingin khovelah lauh ding om nonlou hi. Tua adinmun sang ua sezo mun atun na’ng uh om nonlou a. Huaiziakin, gamhul a ganhing lian leh hatpenpen Saipi suk-heh leng lau nonlou uhi. Huaiziakin, beidong tongkhong Baakte’n khovel sukbuai na’ngin Saipi bilah khelkhel honglut uhi. Aziak ahihleh, khovel subuai zou ding Saipi loungal aomlouh ziak hi.

Saipi: Baakte’n atup giugiau mah bang un Saipi bila ahonglut ciang un, Saipi aning kitel mahmaha, om maimai theilou hi. Huaiziakin, asuk-atoua ahong pumdian na lamah, Meithai nu inn hon phupai kha hi.

Meithai nu: Meithai nu icih ciangin khotanga dinmun neilou pen, mithulaaklouh pen hia. Huaiziakin, amah haksatna abildoh a, sukvai veng saktu ding mi omlou a, a tulai pau taka a FIR zong policeten pom saklou uh hi mai thei hi. Kuapeuhin Meithai lama panga, Saipi melma suah khak ding lau ciat uhi. Saipi icih Meithai nu adingin mahni kia a acou acou vual hilou hi. Huaiziakin, Meithai nu’n a lungkimlouhna vaihomtuten angeingaih na’ng uh hon zonglou theilou hi. Ak-goh dan cikhat kia omloua. Huai dingin alungkimlouhna thuneitute’ bil atun theih na’ngin, kho mipite tuineeklai - tuinak takah ek tha hi. Ahisap mah bangin, mipite hongpum buai gop ua; akhua-leh-tuite husa in Hausapa khanglou sakin, Meithai nu vui-leh-vaina abilah honglut hi.

4. THUKHUHNA: “Thu neu nounou zong thupi suak thei hi”, ana cih mah bang un, buaina lian tham icihte zong ahong kipatna thil houcik hi tangpi hi. Hiai Tangthu a khelhna masa hih’- Kaikuangin Temtatpu cil ava dawtsak hi. Kaikuang leh Temtatpu in amau kala hiai tatkhelhna/khutkhelhna na suvai veng mai loua, midang, sadang pehloh thei zonga alungkimlouhna asulangtu a om ziak un, khotangin buai phaha. Buaina aom ciangin apauzoulou leh daikil kala om, kuamah phoklouh - Akpa, Phaivang, Baak leh Meithai nu te Mangkangten “collateral damage” acih uh, atup pen hikei mahleh athuaktu in na pang kha sek uhi.

Hiai Tangthu in hon sinsak khatna tuh, thubuai labuai aom ciangin, akintheipena suk vaiveng ding hi. Anihna dingin, athulimloupen leh sim-moh huaipena ingaihte zawng kilomlou lua leh, khase lua a bawla aom ciang un, khosung kia hilouin, gamsung pumpi tokbuai thei uhi, cih hon zil sak hi. Zilai thumna dingin, mivantangte’n thudik a vaihomna omloua atheih ciang un leh, a Mangkang pautaka “ Might is right” banga thil paia atheih ciang un, heutu leh thuneite tungah muanna nga ngam nonlou ua, huai in gamsung siatna makai hi. Zillai lina, mi vantangte a vui-leh-vaina un ngaihsak alohlouh ciangin, vaihomna dik hia angaih uh – phuba laak utna hon nei ua,, gam sung leh minam sungah dan-leh-thupiak omlouhna gam suak thei hi.

Wednesday, February 11, 2009

World Cup, Zico leh ‘It Thouthou Itna’


“Khovela etnophuai thupi pen”, kichi hiala. Fifa World Cup Football banga khovel pumpia michihin muhnop leh etnophuai asak uh omloua, om zong om ngeilou maithei hi. Kum li dana kibol hiai World Cup aom chiangin amuna en dingin khovel mun tuamtuam apanin mihing asang asing asimten amun naih ua. Amun va-naih zoulouten leng, amau omna mun apanin zanhak zenzen in TV ah na en uhi. World Cup omsung teng khovel pumpiah Office, zilna mun, sumsinna leh thilsiam khiakna munte ah nnasep nongkaiin, khovel bangtan hiam khawlzou hial hi. Huaikia hilouin, panpih lam kibatlouh ziakin buaina - lawmta kalah, insak innkhang kal leh nupa leh zawlta kalah zong tampitak piang hi.

Hiai World Cupa telthei dingin khovela Football siam penpen gamte ahun tunma kum thum, kum li bang nana ki-el ua. Huaite laka asiam tungnung gam 32 (nidangin gam 16 kia) tel khia ua, huai gam teamten World Cup chiangin akisak-kholhna uh thupi dan, a siamna uh, a thahatna uh, a ki thununna uh hoihdan, a daihsotna uh, a tupguhna uh, a lungsim lemgel siamdan uh, agam uh sik-leh-tangin khovel muhin phou khia uhi.

Fifa World Cup atel thei dinga ching gige gam khat khovelah om a. Huai gam tuh Brazil hia, 17vei World Cup ah telta ua. Huanah, Brazil gamin World Cup ah 5vei – kum 1958, 1962, 1970, 1994 leh 2002 in ‘Vualtungtuanna Nou’ kilom lata ua, khovela ala munpena chiamteh hi uhi.

Mexico ah 1986 kumin Fifa World Cup Football oma. Brazil teamte leng, huai hunlai adia agam un football siam minthang pena aneih uh, Zico ( amintak, Arthur A. Coimbra) heu in tel uhi. Quarter Final ah French teamte toh kimol uha. Kimol hun pangai sungin Brazil teamte penalty piakin om uha. A siampi pena aneih uh Zico in hon pek leh, bangchichi hiamin French Goal ngaktu in na nang kha in, Frenchte goal ah lutta loua, 1-1 in ki sikim ua. A topna a penalty shootout a Brazil teama mi nihten ahon pek khelh non chiang un, Brazil teamte hiai World Cup ah chingzoutalou in, Quarter Final ah kiak phah uhi.

Brazil gamin sahkhua nih neia, huaite – Roman Catholic Sahkhua leh Football ahi chi ua. Huai a Sahkhua uh nihte lakah, Football anihna hilou ahi, mi’n chi uhi. Huchizah donga angaihsang uh Football, huai leng World Cup hi zaw mahlai a, agam pumpi ai-oh Team, Quarter Final tankia atun chiangin agam pumpi in thuak uh a. Brazil teamte kiaksiatna Zico in amah ziak hiin ngai a, Brazil gamin amaha ginna angak uhleh, amaha lam-etna aneih uh supiching zoulou in kingai a, thuak haksa sa diak hi.

Zico in hun paisate ngaih tuah a. Nidanga International Football Tournament a ‘Vualtungtuanna Nou’ kilomtak toh thupi taka ahong kik lai khong uh alungsim mit kha in mu dundun a. Lenna Phual a loupi taka mipiten na vaidon ua, Lenna phual leh akhopi uh Brasilia kikala Gari muhtop tanphial atamten zui dumdum a, lampi nola naupangten ‘Zico, Zico’ chi a kikou ua, lampi kianga innsawng sang balcony apan nungakten ‘flying kiss’ na thon ua!! Nidangin huchi bang hunte adamsung adinga hun nuam leh hun chiamteh taaka angaih himahleh, tuni in zaw huai bang hunte alungsima aphok khiak chiangin akoisan hiam naa a. Hunpaisa a hun nuam leh khiaklah huai ngoihngoiha angaihte tuni in zaw amah selphou a, enghoutu leh amah chilphiha, mai phentu hiin thei hi.

Semi-Finala lut zoulou Teamte, World Cup beima a azanpuan uh ziala agam lam ua akik uh hunta a. Zico in agam lam ua kik non ding huphulh mahmah a. Himahleh, Mexico City ah om denin, tam den thei hilou a. Innlam zuana apai hunta a. Innlam atun chiangin, nidanga amah ngaisangtuten bang dinmun ah amah koih ding uh hiam chihte angaihtuah chiangin, achi hum-mul thou a. Brazil gama nidanga amah kipahpihte teng a ‘lei dou gal’ tang dingin ngaihsun a, khua-leh-tui ahihna Brazil gam ngeiah, ui-ek-khu mah banga deihlouh, ngaihlouha oma, vial holhola omding zah dongin ki ngaisia hi.

Brazil gam lam manoh in Mexico City apan leng kheta ua. Brazil gam tung zawn hong tungta uhi. Tunglama Vanleeng apan a etsuk chiangin, Atlantic tuipi leh Brazil gam kisuktuahna, piautak muh theih a. Atlantic tuipi dum dide in muh theih a, Brazil gam-hul hing dipdep in kilang hi. Huai Brazil Tuipi piautak nuamtaka sehnelte ngou bibia in kilang a. Huai Tuipi piautak amuh chiangin alung simin hunpaisate hon phok kik a. Nidanga ‘Vualtungtuanna Nou’ kilom toh Brazil a ateam pihte toh ahong kik chiang a, huai Tuipi kianga khol tol dama, khovela khavaat ding dang om mahmahlou a atheihlai khong a lungsim in ngaihtuah khia a. Huai piautaka akhe khap uh a omlai mah diam aw?

Theihna neilou huai Tuipi kihot nouhnouhten Tuipi kianga ‘a khekhap uh’ taimangta a. A nunlui te uh sapkik a, kouh kik theih vuallouh dingin hunin ‘ngaihtuahna khovel’ folder ah docket ta hi. Zico adingin huai khekhap leh sulnungte poimohin, alungsim sunga a Pak-Huan sel guuk himahleh, Tuipi kihot ten theihpih louin, pamhaih sak pihlou uhi. Zico in zawng apianna gam adinga ana sepsuah leh Brazil adinga minthanna Football tungtawna ana lawhkhiakte – huai Tuipi kianga piaunela a milim bolte Tuipi kihot in alaak mang bangin – hunpaisa a aminhoihna teng lakmang leh nulmanga om bangin thei hi.

“Pak hoih nasak leh etlom nasak mahmah ah ‘Hiai pak kuaman lou kei un aw, ka it luat ahi’ chih gelh in taak mahle chin leng, huih nungten na laitaak simtheilou ding ua, huai pak mutpulh thouthou ding uh ahi”, Japan te thupil in chia. Hi e, diklo zel! ‘Pi leh Pu Japante aw, huchi bang thupil na neih ziak ua changkang houh na hi phiangsan ding uh e’! Alehlamah, pak tampite agim uh namtui in deih huai mahleh, gam lakah kuamah phoklouh leh apakta tu ding omlou in adamsung hunte uh zangbei ua, agimlimte uh leng - mihing a diktu ding omlou in huih khua ah thaam mang maimai uhi.

Khenkhatten ‘mial lak lungsim neu/ mial lak lungsim kochik’ ziakin kum tampi sung ana lawhkhiak uh min hoihna na mangsak ua, damsunga ahihna ding ua kilom tungzoulou leh a ‘phutawk’ uh phuzou nonlou in, ‘consolation prize’ hali viiviai a pomin tul pih uhi. Khenkhat leuleu in kum 15 sunga alamkhiak uh, minute 15 sungin phel zaak leuleu uhi. Zico in zawng khat vei penalty pek khelh in, Brazil gam mihing maktaduai 150 te lungzing sakin, mi ngaihsangna teng mangsak in kithei hi.

Hiai ahi khovel!! Himahleh, “A ‘fair’ kei lua” chiin khasiatna, muisiatna in nei ken aw, na hong pian dingin khovelin “Hong piang mahmah ve aw, Bawi. Khovela nong piang chiangin ‘fair’ takin konna ‘treat’ ding” chia hon chial loua, hon chiamlou zomahlai ei ve! Set-tawk mahmah! Bangteng hileh, hiai thudik “Khovel in ka lei hon ba lou hi” chih damdoi kha penpen akigen ‘damdoi tang-eng’ banga kahnuih viivei a na neek a, na pom theih chiangin mipil khat, veng sunga mi dot taakpa khat na suak dinga. “Khovel in ‘just’ taka hon ‘treat’ hon chiamlou a; huaiziakin, khovelin hon duatbiik ka kilam-et ding zong hilou hi” chih thugin lungkimtaka poma, huai thugina na kilat theih chiangin , mipiching khat - ‘Innkuan pihte phalna laakngailou a, mahni kikhut dota mikhual Ak-goh theita’ ding khopa mipiching na hong hita ding hi!

Leentheihna hong niam hiai hiai a, Brazil gam Luite koi ngiingei in Atlantic tuipi ah luanglut ua, Lamlian leh Rail lampite muh theihta uhi. Huai lamlian a Gari a taiten bang ahoulim ding uh, huai Rail sunga tuangten bang thu, bang la a geel mah ding uam aw, chihte angaihtuah chiangin ahoihlam kipe thei mahmahlou a. Amah lungsim ‘Van-a-khai’ bang mahleh, huai Tuipi kianga coconut kungte nidanga apou dan ngeingei in pou ua, Ni asuah ngeingei in suakin, atum ngeingei in tuma; huai Tuipi akihot ngeingei in, khol toldamta ning e, chih hun neilou in kihot den hi. Bangteng hileh, a taksa Brazil nisa, huih siang leh Brazil ann in achawm a hiai tan hing leh dam ahih chiangin ‘singkhual ah vai bang tham sawt’ theilou a; agam alei, a it leh ngaihte kiangah, Brazil ah kiklou theilou hi.

Vanleeng in Brazil khopi a aTualpi bohta a. Leenna apan kumkhe dinga atutna apan athohtouh dek chiangin, a tutphah leh ataw kimat hileh kilom in theia. Haksa sa tawk mahleh, hiai Leenna sungah tuden thei hilou hi. Leenna tolet apanin leng apolam en ngamlou a. A tutna leh Leenna kong khak kikal apai chiangin, ‘siiktum kai’ mah banga, hichi tuka akhe gika, kalsuan haksa ahihlam thei ngeilou hi. Huai Leenna kongkhak atun hun ding huphulh mahmah a, atunma in ‘a khut chin sungah’ tum mang thei leh chih ut tuntun hi. Atop atop in, Leenna kongkhak hong tunga, Leenna leilawn ah kumsuk hi. Leenna leilawn apan agaal lam a et leh, amah na muaktu mipi tampi ding meuhmouh mua, huai mipite tung zawnah Banner lianpi khat kizak a.

Huai Banner asim leh hichi bangin na kigelh hi:

“ ZICO AW, KHATVEI PENALTY NA PEK KHELH ZIAK MAIMAI IN KON NGAI NIAM TUAN KEI UH. KON NGAISANG UN, KON IT THOUTHOU UH. KOU ADINGIN ZAW KHOVEL A FOOTBALL SIAMPENPEN NA HI. KA LUNGSIM SUNG UA NA MUN LUAH THEI DING KUAMAH KHOVELAH MIDANG A OM TUAN KEI ”.

Sunday, January 11, 2009

SUTPU KHOVEL –II

Huai Sutpu omna Damdoi Inn na muh chiangin na lungsim ah ‘lam-etna’, ‘damna’ leh ‘the healing touch’ langlou a. Huai ektui, zuntui leh tui-niin chiteng luang zezu leh Damdoi Inn tuangtunga niin kih-huai chiteng na muh chiangin, haan khuksung mial bekbuk leh vot dekduk na mit kha ah hong lang a. Huai ekbuk, zunbuk leh a Inn himhim gim-nam chiiktakte naaka na diik khak chiangin, na tuap(lung) nuakin ‘band’ puang a; na naak leh tuap kala na huihlawng (wind pipe) in zawng lungkimlouh latsak na’ng in Economic hia bang hia thei khang, ‘blockage’ chikhat, hunchiam omlou in puangzui ngal hi. Huaiziakin, na awm bing a, ngasa tuilak apan a lak-khiak mah na bang hi.

Huai baangzul a khaaksoh , chiltui siatna leh kuvatui keuna nung san zezua, chikmah a hahsiang ngeilouhte na muh chiangin – lamdangtakin na lungsim ah haankhuk sung tangkhat huai dan, khohar huai ding dan hon phok-khe sak a. Haankhuk sunga chimoh leh hihtheih neilou a lum dekdok a; tuuk hoktui na haan tung leisai laka hong tumsukte, na taltang a hong taaksuk keuhkeuh ding a, nanglah nul theilou - kuamah hon nul sak ding lah omlou ding a, chih khong hon ngaihtuah khe sak a. Na tal zau in, na chi hum-mul thou sak sesu hi.

Hiai bang khovel, huchi bang ‘environment’ a niteng a nnasemloute, e aw! nnasemte kampau leh khohei dan na muhchiangin, ‘meidil-mei leh kat akang’ achih uh gense ngailou in na theisiam mai hi. Hiai mun zaw Nipi. Khapi leh Khovak in ‘Private Clinic’ leh ‘Nursing Home’ chih gensiamloute leh lamkhesiamloute mun ding leh tantawk dinga abawl hi mai thei a. A building zuunlouh, keplouh a lui nepnuap, phiat sing- zutsiang ngeilouh leh nelhuailou tak na muh chiangin, hiai inn ah asii-kha hiam, ahingkha hiam bek laanglou hi, chi a gen omta leh, mitam zawte kiguih ding uhi! Huai Damdoi Inn lupna, tolet, purdah, pindan leh vankhempeuh, Europe a hiipi, “Black Dead” achih uh omlai a kizang hileh kilomte na muh chiangin, na mangsia a, na paina peuhah Zawhngeu vomin na lampi kaan ut biik in na thei hi.

Ama phaktok kuamah theihpihlouh a duhthu asam chiangin, “Hiai a nna semloute, e aw, hiai a nnasemte - melmate, ka mihuat penpente enkoltu dingin enlah na mahmah ing e” a lungsim in chi siausiau a. Ama duhthusam atak a tung ngeilou ding ahi chih zawng thei a. Himahleh, kuan ahi a duhthusam-sam ding khamthei a? Thildang ah thuneihna khutme chin vom chia zawng nei kei mahleh, duhthusam-sam zaw ama tantuan kuamah khaamtheihlouh, ama lalna liauliau hia! Hiai a ‘thilhingte’ amelmate enkoltu hilou ua, atate Pa enkoltu ahi uh chih ahon ngaihtuah khiak chiangin, atupkholh leng hiloupi in, apasal sou in a phu litlit lai hiam chih va dom guih hi.

Neek ding zawn ngai a, a tate don ngai a. Huai a vok-kula mi vok a vulhlawh un, a Pi buaina theipih lou in adeih leh duhte om mai dinga ngai ahi ngei dinga, kideklou hialin leh, zum-leh-zah khuallou hialin, alungsim a avei zawng na kikoupih hi. A buai luatna lam un, a uital uh bang ziaka apu omlou hiam chih hilh khalou ua, inn kong lama aging om tengin a Pu hong tungsa in phur takin a mei na pek a. Bangteng hileh, hilh hilh le uh leng theisiam tuanlou ding zawng hithei hi!

La phuaktu in “Nangtoh om leng mun khempeuh nuam e” achih mahbangin, a pasal omna mun huai Damdoi Inn ah alungsim tham den a. A omlouh kalin bangna kiphamoh ding hiam chih angaihtuah chiangin, a lupna kianga tut a, amit phiat leh khut-tal taang teng bang a genna hiam chih ngaihtuah ut tuntun a. Himahleh, mihingte hinkhua in kiphamoh leh ahilou theilou hau a, mihingte ut tok mahle uh mun nih - mun thum ah hun kibang in om theilou uhi. Atate khat anung a pua a, khat ama a pua a, khutlang khat a khat kai a, akhut lehlam a apasal neek ding sun-ann bom akhai a, kinleh buanga Damdoi Inn lam manoh a apai chiangin; khovel in amah ngaak a khol thup in thei hi.

“ Ngaihdamna man” lah abei ding hita a, apasal guh leh tang kitante kizom nailou ua, aliamna mate lah atamzaw septic ua. A pasal natna chikmah a amanga leng amat khak ngeilouh a Mangkang pau, a Greek pau leh Latin pau in gentheita a. Himahleh, huaiten damna pelou ua, atate gilkial dangtaak zawng neem lou a, ataaksap ong uh huulou uhi. A “Mi Ngaihdam” te unlah, ‘Pathian min a kingaihdam” thupi leh bukim sa ua, veh ding-olmoh ding don nonlou ua, a bat teng uh din khinta in kingai uhi.

A pasal hong damleh leng, sep-leh- bol ah nidang abang diam chih angaihtuah chiangin, akoisan hiam nna a, ata ngeek anawi piaklai atheihlouh kalin koi tuntun kha hi. A pasal dam na’ng a Leiba bangzah neih beh- zawnbeh ngai ding, hiai atate ….? Mangbang lung dong tongkhonga, gending sakding dang lah theiloua, amah theihsunsun a “ Toupa, kou hichi kei ve uau” chi koma Van lam en-tou a. Van ah Aksi leng zuai mu a, alungsim sungnungpen ah amah entu leh ahaksatnate theihpihtu, vengtu om in thei a. Ama baan ding, ama baan ding uh mial in inch khat zawng mu thei kei mahleh, huai amah venga hiai tan tuntu khut ah atunung hun dingte uh kemsak a.

Tuzan zaw ni bangzah hiam nunga a ihmut limpen zaan hi a. A khanloh in ataten amah na koi tiikteek uhi.

Sunday, January 4, 2009

SUTPU KHOVEL-I

A Sinlai bu a, Na pianpih pau nam-mol pau ahihziakin, nam-moldangte- America a Red Indian khongte pau mah bangin, pau aw ging 16kia a om a chih schoola azil ziak a akhovel muhdan piangsul ahih ka gingta phal kei a. “ I tun leh zua lungmolin ... “ chihla sa a khangkhia ahih ziak ahih leng ka gingta sam kei hi. A pianpih pau a azillaitanpha Meiteite laigelh letkhezawk a, a laibu kom toh khuikhom zok a, MIL chi a azil ziak bang leng hilou mai thei hi. “Neek khop lawhkhiakna ahih naak leh” chih thugin anei a. Huaithugin ahun ah bang ahunlou ah bang - tangvom gen a gen gige minam ahih ziak zong hilou mai thei hi. Himahleh, aduhthusam ahihleh, nek-khop lohkhiak a,
lohlaak ni chianga, a za-ip apan ‘thaiboih’ bag lakhia a, sa-nga pava nih toh innlam pai nalnal hia.

A kholui khuk uleh, huai bazaar khang a luiguamtan amau gam hiin ngaia- a mangkang pau takin ‘ei control area’ chi hi. Huai ‘area’ khaapkhat kia aleng akhen khak chiangin, ui guta agen uh mah bang pah khualkhual hi. Huai khenlam peuh mah ‘gamdang’ chi a, atengte zawng‘namdang ’ chi hi. Gam itna chih angaihtuah chiangin, ‘namdangte’
hawlou a, gam leh nam it theih ahihlam mawngmawng thei khalou hi. Huai ziakin, a sinkhaa-tui a kamsung a hong khatou velvul zen a ‘namdang’ achihte ahuat chiangin, ‘nam leh gam it’ kichi in amahleh amah kipaakta mahmah hi.

Misual’ chihin ahihna tak gen chian theilou a. Aziak ahihleh, midang adinga sual viau dingin ahangsanna in daihlou a. Ahihziakin, aduh le ut teng amah a ding a hoih khat leng omlou hi. Dangka tengkhat, tengnih tunga ginom a, asang a sim loh khiak sangin, tengkhat-tengnih a eukhiak theih chiangin - amahleh amah ki tuisa buah ahihlam kitheilou in, pil kisa in - siam kisa mahmah hi. Huai in mithangpaihna atungah leihbo khasek hi.

A khamlouh kal a gen dingthei leng hiloupi; akam nam zek chiangin, agen ding itatsatlou a, khovel a hatpen, pilpen leh, vuk sang aleng ngou zaw bangin kithei kheguih zel a. Midang gen noplouh teng gen a,"mizahtaakhuai" - huai neck-tie oka, sun khovaak a, misuam leh guktaak-laaktaak ching teng ngaitheilou in kou zialzial zel hi. A zukham ann kham lungmok in, ahong kiknon ding khuaimu bang a hong kik ding hia, ahihkei leh khetbukin chih don phalou in huai ‘ gam it’ te loi khong, “Bang a na aim & objective uh” chi heihai thei zel hi. A kham sungteng ‘kamkei’ lunlai bangmai in hangsan a, akham a ven
chiangin, lungnou suak suk zel hi.

Mizahtaakhuai’ leh ‘nam-leh-gam adia sem’ teng sulungkimlou a,nikhat, oh! Zankhat mitlian tuak kha a, zingkal a zingzu simten lamlian nola hoktui luanna guam a khophoklou a suklup phong uhi.Khovel a Damdoi inn niinpen leh buahthah penpen kidemna om taleh,tuhtu omlou a khatna la ngeingei ding khop a niin lah, Damdoi inn omsun hi boksi ah polut uhi. Hiai Damdoi inn a sem Nurse ten damloute a biitakin, a puansilh uleh a omdan ua pana, aza-ip uh gikvaklou ahi chih theih ngoihngoihte gelgot a, kouzialzial leh hansan gamgam damdoi hoih pen in ngai uh a, pan zawngla nasa uhi. Damdoi inn hulliap a puansia tung a khophoklou a lum in, azi in amaitang thoupi
boh ding vengin, tanchinbului khat in zapzel a, vaihamsaan hun a Doctorte – hiai khovel a migenthei leh liangvaite kiang a hongkilaak hun ding uh ngak lahtakin, tuithol khat toh hulliapah na ngaak uhi.

Hiai Damdoi inn ah Nurse leh Doctorten na muakin na olmoh kei mahle uh, amuaktu dingbel na om tham hi. Huai Damdoi inn sung a Ekbuk a, ek letneinoite apanin Santeen hik, TB hik, Sungkhoh hik leh Khosikpi hik te ‘goth’ leh ‘magoth’ te mah bangin, huai Damdoi inn kil li apan in a muak dingin hongpai noinoi uh a. Huai mi-atna dohkaan tung a Sakol hik (Tetanous) ten zawng amau ‘control area’ sung, mi-atna pindan vengbit dingin ‘si-thuu nam’ zen in sem ua, si-thuu leng nam deuh gige uhi.
Tetanous hikte a number a tawm zaw deuh ahih chiang un, a ‘control area’ uh veng bit dinga pantaktak a apan uh ngai ding mah hi. Khovel koilai peuh ah natna hik hiin hiklou hita leh, mahni ‘control area’ ngaipoimohlou bel omlou hi!

Amin leh veng omna gelh khial nimnem mahle uh, tanchinbute’n mikhut lum athuakthu hon gelh sam ua. Tua akhoihtuten a Indongtate uh palai in hon sol uh a. Indongtaten kingainiam takin, ngaihdam hong ngen uhi. ‘Non ngaih dam kei ua, police a thubuai na report uleh, nou sang a kou police golhgu tam thei zaw ding unga, court ah leng kou pan zohtan na neih-leh-lam un daihlou ding hi,’ chih toh thuah ngal uhi. Innteekte zak phak dingin, ‘Veng commander’ le amau naute ahi chih zawng gen zauh uhi. Mihingten i theih dia kilom i theihlouh chiangin, ki kiguiha, i hisaplouh lamlam in thil pai sek hi. Huaiding akhualpih ziak uh ahi ngei dia, ‘Pi leh Pu court anon khin uleh lah, court ah vualzou le uchin le, court thupukna gelhtupa ka makpa pa uh lomte ei ve’, chih deihsaktak in hilh bok uhi!

Plaster a kipum tuam a, na khe Damdoi inn lupna khekhuanto lam a khaua kikai a, akhau mong a suangtum, sikhal adim khat kikhai velvol a om chiangin ‘ Phuba laak Kei a ahi’ Achih olsamtak a pomsuk mai alampi tomin, pumpelh hoihpen hi. Huanah, na zi leh ta te neek ding - na pu zawnten/ na suungten buhchii dia akoih uh na lawinu’n natate -gilkial leh dangtaak a a om ding uh a ngaihngamlouh man a, ava nget khiak hia; na ki etkolna’ng damdoi khatvei thu a, a course kim aleng leizoulou a, khatkhat a sumleitoi ding muh dana zil a, na innteeknu un alei ahihchiangin, ‘Pathian min a ngaihdam thuai mai’ pil huai in hangsan huai pen hi. ‘Ngaihdam’ olsam deuhna dia ‘pektamlou’ maitang diaahon toi khong uh etlah huai ngoihngoih thei bok hi.