Wednesday, May 27, 2009

GIIT-TA INNKUAN KHAT TANGTHU

Taakzang zau lam lou a neih kum hi a. Gamgi lui leh Sumsuih lui kikal ah lou zau ki phah suaka; zauto lam in Vawmko mual sunsuk a, akhunglam in Dakmual phatou phial hi. Hiai zau ah Taaksing(fir) tam a, agam kiphah dan zong hoih in mun khenkhat ‘munzang/muntaam’ cin a gentheih ding zong om a. Huaiziakin, hiai louzau hi ‘Taakzang’ cih a theih in om hi.

Zomite paunak in “ Heima a tuk Taaksing ciim ut/ Taaksing zong heima a tuk teh ciim” kici a. Taaksing icih heipi a kitou phonte ciim ut diak ua, nidanglai in meisel leh innsung a khonvak ding in a ciim te kizang hi. Huci bang a, taaksing ciim khonvak dia ki zangte “Mei-lah” kici hi. Taak hawng pan a ( thin bark), huanah, taaknai leh akung himhim zong mei a kangbaih sing ci khat ahihziak in, gamkang thuaklou a sibaih hi. Taaknou suanhing ahaksat ziak in “ Taaknou suan hingzoute damsot” zong kici sese hi. Zogam a sing poute lak a a etlom penpen khat himahleh, etkol a humbit ngai singkhat hi. Khangluite’n khuadou ua, kumthak-kumlui a khen ciang un, a hunpaisate uh phok kik a lungzung in hici bang in la nasa uhi:

Kumkhen na dia lahmei ka vak,
Ka sang-gah lai hong lang e.
Ka sang-gahlai hong lang e,
Naubang kahlai hong lang.
(lahmei = meilah)

Buhtuh kipanta a, lou haal in akat siat siallung bulte sel nonta ua. Gamkang a sing leh loupa maivelvulte hong sel non panta uhi. A khosakna uh suksiat a om tungleng vasa tuamtuamten leng lam-etna thak toh buu honsep ua, tuui hon tha in, nithak hunthak adia lam-etna lianpi toh tua atuuite uh opkhum uhi. Tua Taaksingten zong tehthak hon suangin, nidang mah bang in huih in amut ciang in Taaknah ging sialsial non panta uhi.

Hucih hunlai in zaukhung lam leh Dakmual kikal a vatlouh gam kihoi phei ah, Giit-ta pii khat in bu nei in, huai ah anoute khoi hi. Giit-ta icih vasa neucik hi a, ahompi a lengin neek zong uhi.

Nikhat, nidanga ahih ngeina bang un huai Giit-ta te neek zong ding in kuan khia ua. Tua Giit-ta nupi, a noute enkollai zong peih ngelkei mahleh, a noute akhualna in, Giit-ta honpi neekzong dia kuankhiate lakah va tel tei hi. Anoute laka a ann niampen in a neekngeingei neek gige cimtakta a, ann a neek ginatlouhna Giit-ta hun sim dan in sot kuam hita hi. Huaiziakin, zaudang a neek va zong a, a noute adinga aci tuam deuh neek ding hon puak lung-gulh hi. Huai ziakin, ‘ka om nuam ngel kei veh’ ci komkom in zau dang a neek zong ding in kuan khia hi.

Huai Giit-ta te asang asing a sim pha ua, tunglam huih khua ah leeng dim motmot ua, singkung a boh ciang un singhiangte kui ngiuungiau ua, a giit-ta rong la in, vawm depdup zou hial hi. A honpi in leng uh a, khat vei leh tung lamah, khat vei leh nuailam ah leng uh a, aleenna nuai uah ni liah zou phial uhi.

Hucih hunlai in huai Giit-ta honpite – loukuan leh gamvakte kigaak-khomna, ‘Khawlmun’ kici tung ah hong leng kha uh a. Huai a leenna nuai ua ‘Khawlmun’ ah pasal naupang khat, gophel leh sailung bangzah hiam toh na om hi. Huai Giit-ta leng zuazuate, ngiimpen leh tup pen zong neituamlou in tua pasal naupang in a gophel in kaptou mok hi. Ni danga vasa kap kha thei ngeilou khat in tua Giit-ta lengte lak a khat kap khe zenzen hi. Huai a Giit-ta kap khiak khak - huai Giit-ta nupi anoute enkol a, khoitu tak na hi kha hi.

Huai Giit-ta asang asing a simte lak a hiai Giit-ta nupi – ata neucikcik enkol lai bangziak a huai sailung in kap kha khelkhel ahi ding? Hiai Giit-ta nupi in thil hihkhelh aneih ziak a athilhihkhelh gu thuak ahi diam? Ama khelhna hia ahih kei leh api leh pute khelhna gu? Hiai Giit-ta nupi akim leh kiang a om Giit-ta dangte sanga khial zaw ahi diam? Ahih keileh, khovel a thudik avai homna omlou a, khelh leh dik thu leng hilou a, a vangtah tungtungtu suk mai ahi diam? Dikna leh felna in tu leh tunung adingin phattuamna anei diam aw?

Hiai Giit-ta nupi a innveng Giit-tate sangin khial zo tuanlou a, huci banga thil hoihlou hih ding in zong hun neilou a, ahangsanna leh pilna in leng cinlou a, kisi khop tak a hing khe nimnem khat hi. Huai ziakin, gitlouh ziak leh khelh ziak a got ding hileh amah penpen bang mah ahoih lam hi’n aselam hileh kuamah phakzohna neilou pentak, got biik na’ng omlou a. Tuaci mah bangin, kipahman leng bang lam peuh ah phulou hial hi. Bang lampeuh ah enta le hang, hiai Giit-ta nupi in hin na’ng ding ziak nei a, anoute abu sung pan a kam vak ngailai uh a, amau a neek zong thei nailou uhi. Himahleh, huai sailung haileen khat ziakin ahinna laaksak in om hi.

Hiai Giit-ta nupi kiangnai a leeng, a khaveng uh kizap kha phial a leeng Giit-ta khat enta le hang. Amah sih ziak a tagah ding, meithai ding omlou a. Giit-ta khotang leh a innkuan pihte mahmah in zong aniinluat uh Giit-ta khat ahi a. Huai kia hilou in, amah leh amah leng hin kining tuntun a, khenkhatten ‘a thanopna in cin hileh ki-awklum khinta ding hi’ ci hial uhi. Ahihleh bangziak a huai Giit-ta nupi - anoute vaaklai si a, hiai Giit-ta hin kining ngoihngoih dam ahi ding? Huai Giit-ta nupi si a, huai Giit-ta thulimlou ahin ziak a bang phattuamna om ding ahi ding?

Hiai Giit-ta nupi in athil hihkhelhte ziak a sai-lung a got a om hi’n ngaihsun tale hang. Ahihleh, a noute- amah tung a ki-nga liauliau, zan zek apiangten lah khelhna anei ding uam? Nu te kamvak vasa nou in khelhna lianpi neithei ding in um khang e! Ahihziakin, amau vaktu a pii uh asihziak in athuaktu pen bel hiai Giit-ta noute, apii kam vak a awmte hilou theilou uhi. Huai Giit-ta nupi akhelhna ziak a got hita leh, amah got ziak a anou poikhoihlouten thuak ding ahi cih suut tellouh ahi diam? Anoute thuakna ding ngaihtuahlou a apii uh gottu hehpihna adim leh thudik - thutang a vaihom ici thei diam?

Nitaklam hong hi a, Giita-ta nou dangte piite tung diamdiam ua, himahleh amau pii zaw hongtung thei mahmah lou hi. Tua Giit-ta noute gilkial dangtakin abu sung uah a pii uh tun kal ngaaklah takin na ngaak ua. Amit uh zong hakzou nonlou a, singteh keteng a pii uh ann toh hong tung sa in a kam uh nana doh uhi.

A pii uh, amuk a ann hontuah veuvau a hongkik non ding a omlouh zaan a, bang cibang a damkhosuak uhiam cih gen dan tampi om a, “kei panpihziaka dam khosuak uh ahi” azaklouh kal ua aci thei zong huai Taakzang zau a Giit-ta te lak ah ahunkuam om ua. Ahita zongin, huai zaan a daitui a bangtel hiam thei khang maw, gilkial dangtak a bahgop a kamka sa a a ihmut kal ua, akam ua daitui taaklut in dawi-havang kalah damkhosuak sak hi.

A pii uh etkolna nuai a omlai hile uh, a bu sung ua kamvak ding himahle uh, gilkialna in alouhtheihlouh in bingphut a, a kha’ uh zaka huih khua thoh ding in lau pipi leh, a kha’ guhte uh hat nai kei mahleh, gilkialna in ahat hun ding ngakzou nonlou a, a bu sung ua pan hong tom khia in neek zong uhi. Mangkangte’n “ A louhtheihlouh a kiphatmohna hi sinsaktu hoih pen ahi” ci ua. “Ka naupang lolai, ka guh a taak nai kei” ci a suanlam bol amau adingin noptaalna – adinmun un a phakzohlouh noptaalna suak hi.

Alehlam ah, hiai Giit-ta unaute’n, athiltuah uh ziakin, hun manphat dan thei ua, mahni ngaihtuahna, tha-leh-zung zanga mahni khe a din ding ahih dan leh, mahni khe a din theih dan, din siam dan zil khia uhi. Gintaklouhpi a a pii un a sihsan phut ziakin - sihna in cikciang a atuang ua vaihom khum ding hiam, cih atheihlouh ahihziak un, sihnung hilou a damlai ngei a ki-it tuah ding ahih dan zong zil sak hi.

Huai ‘Taakzang zau’ a Giit-ta khosa thei polin hong khang khia uhi. Huai a pii uh hong tun theihlouh zan a tua Giit-ta unau te thawm za khate’n alungsim uah kisuanlahna nei velvul ua, tua Giit-ta uanute vangpha in koih thei mahmahlou uhi. Himahleh, huai zaan- a pii uh sihsan zaan theikhalou a tuni a adinmun uh kia mukhaten bel Giit-ta unaute vangpha ci uhi. Huai Taakzang zau a tanu nei Giit-ta innkuan, ‘kei ka hi’ kici deuhten, tua Giit-ta unaute, miimtang, taangtang khawl in zawl den uhi, zong kici hi!

Hiai Giit-ta unaute a pii un dampih den hileh a pii uh tunga kipum ngak in tua atunna tan uh tung zoulou ding uhi, aci pol om ua. Ahihziakin, tua atunna tan uh atun theih na’ng ua, a pii un lungphon huai leh, mulkim huai tak a anotsiat - tua adinmun uh atun na’ng ua a man apiak uh, man tamlua deuh hilou ding hia? Tua Giit-ta unaute vangsia uh ahi diam, ahihkei leh, vangpha???

Banteng hileh, hun a pai ngei in pai zel a, huai lou zau a lou neitute’n ‘buhtuh’, ‘buh-hamkhoh’, ‘a thual non’ leh ‘lou-phuai’ zouta ua, buh min hun ding ngak uhi. Lou lai a, tangmai guiten a dam hunsung ding ua Siamtu sehsa zangzouta ua, khovel mangpha khak kom in vuai ningniang geuh uhi. Tangmai muat gim in hunkhat beita hi, cih hon theisak a. Himahleh, huai tangmai muat-ten a muatna mun ua, a tang/ tangmai tang a notsiat te na muh ciangin, ‘hon nose denlou a, hun thak leh ni thak a asik-leh-tang ding hon not siat hi’, cih na lungsim ah hong lang a, lungmuanna leh kinepna thak hon guam hi.

Lengthe ten leng hiai hun ding ngak uh hileh kilom in, a kibukna mun ua pan hong pot in Zogam hon awi non panta ua. Phavang nitum kuan, tumlam kawlmong ah eng singseng hi. Nitak khua hong mial a, zan hong sot ciang in; electric vak in a polh/hel daa louh, Kha vak ciiktak leh taksa tak nuai ah, Guiter gui kimlou tumkom a, “Ngaih aw kei a kia na hi…’ ci a lasa zak ding leng om hi.

Lou a buhte hong vui panta ua, buh vui-te min nailou a a tuipum ciang un, huai buh tuipumte tawp dingin, Giit-ta te ahonpi in vanlaizol ah, ham zoizoi kom in leng noinoi ua. Lou neitute’n a lou ua buh tuipumte, Giit-ta in a tawp siat veklouh na’ng in, Giit-tate lauh ding in ‘kilong’ khai ua, kilong akaih ging uhleh, Giit-ta hawl a kikou thawm sun nitum in kiza den hi.

Tua Giit-ta honpi, hiai Giit-ta unaute’n makaih uhi, kici hi.

INVICTUS

Zanmial in palbang hon nang zong in,
Kei din khim khua zing zong leh,
Pasian lungzai tungah nuam zel ning
Simsing bang gil lungtang ka neih vang in..

Lung ngaih lum-mei nuai’h ka hei zong’n
Ka vui lou a, naubang ka kaplou e.
Ka kung tungah vaanpi acim zong in,
Ka lu sisan akai zong, lau in akunlou e.

Hih laakmei luankhi leh hehna khen ah
Vangsel in haibang hon ngak ahi zong in,
Lungzin tuan a sawt mazap ka hi zong,
Lungdong tongkhong in ka donlou e.

Ka nun tuanglam kocik’n zong leh,
Pampaihna in hon ngak ahi zongin,
Ka vang keimah thuthu hi e,
Ka nuntakna boltu kei mah hi ing.


(Pu Williams Earnest Henley kianga kisuanglah taka ngaihdam ngen kom in)

Tuesday, May 19, 2009

DOKDAWN

"Dokdawn, Dokdawn koi a hoh ding?”
“Gun gaal ah.”
“Na tung zou dia hia?”
“Kileh lai ding ci kei voi.”


Dokdawn kua hi hiam?:
Zogam a teng a, khua-leh-tui hihna neite lakah Dokdawn suan huai penlou a. A mel ngaihbaang in vouna tuam neilou a, a siamna leh ganhing dangte sanga tungnunna leng neilou hi. Khuangbai bang in lasak siamlou a, zolengthe banga khuansiam in Zomite lungzuan kaithou in, thu leh la lam ah zong zolenghe mun luahzou deksuailou hi. Tangtel bangin lei hoih bol in Zomite hinna khoih khalou a, vahui bangin itna leh kinuam tuamna genna in leng kizang ngeilou a, Dokdawn hinkhua paunaak leh thugiil in zong kizang ngeilou hi.

Dokdawn, dokdawn koi a hoh ding?:
A hun leh amun athei om nonlou ua. Ahihziakin, Zogam a ‘Gun gaal leh lam pang khat’ ahi cih bel ciang hi. Tupna nei a, manohna tumta neite a gaal apanin zong theihtheih a, akal suan, khohei dan leh a mitmei suan un zong gen nei hi. Huaiziak takin, akim leh pam a omte ngaihsak loh a, a theih phak un om hi. “Dokdawn koi a hoh dek hiam?” cih houlimna pen hia, huaiziak takin a hawkdaak deuhte’n “ Dokdawn, Dokdawn koi a hoh ding?” ci in dong mah uhi.

Gun gaal ah:
A omna pan in Gun gaal ngaih tuah a. A lungsim mitkha in gaal lehlam mui ciiiciai in mu hi. A tup leh giim teng Gul gaal atun ciang ahih ding bol dingin koiha. Huai a lam-et leh lung-gulh gige gam atun ciang in huai ah a duh leh deih teng bukim dingin ngaihtuah hi. Zo huih khi nung hiauhiauten Gun gaal a ngaihna zual sak ua.

“Khiaklah lungtup anglai pai bang pom ing
Anglai pai bang pom ing e, ka lungtup
Deih lungtupin duang tham gubang nong zen e,
Duangtham gubang nong zen a maw,
Vangsel thaitong bang kahloh ngawng ing.

Khiaklah lungtup aw na laukha paibang kop ing
Na laukha pai bang kop ing
Lunga ka deih lungtup aw
Na vanglian sialsial ing a maw
Na sakmel lomnou dawn cim lang e.

Khiaklah lungtup siktui dawn ing e
Lungtup siktui dawn ing a maw
Luai nau bang oi oi veng e
Luai naubang oi oi ing
Sian nun ka zil zawng in
Leimi nun pai bang kop ing e”,

ciin Dokdawn in atup gildan la in sa hi.

Bang ziak a Dokdawn tuni khelkhel a Gun gaal a khual zin dinga kisa khia a, bang vahih ding hiam cih theih zong kul penlou a. Amah ngaih a zinpoi moh hi ding hi, cih I theih leh hun hi.

Na tungzou dia hia?:
Gun gaal a zin ding a, a tha-leh-zung leh ahatna in mite muh in ciin penlou a. Mite’n Gun gaal atun zawh gingtalou ua, hun paisa a ahihna in atunung hun dinga a lohcin leh lohsap ding ah thupukna na bol mokmok uhi. Hun paisa poimoh a, ahihziakin hun paisa ah kuamah kileh kik theilou a. Huaimah bangin lamdangthei hinna neite kikhek lamdang in ahinkhua lamsuk lamtou a apaina uah ‘ Damaska kho kiang ah vakin sun pai in’ hun thak ni thak ah kilamdana lian tak nei thei uhi, cih Dokdawn in haihlou hial hi. Himahleh, mite’n um zoulou uhi. Huaiziaktakin, ginglelhna toh “Na tung zou takpi dia hia?” ci in dong heihai uhi.

Ahihziakin, aman’ tupna leh utna nei a, Gun gaal lung-gulh den hi. A tupna in a khohei thoveng sak a, a lungsim ah singbul mei a kang mit theilou - huih nung neukha in a seem khak ciang a khuu non a, mei aam muh thamlouh apan hong kuang suah zel mah bangin, a utna lungtup phelh vuallouh in suak khe zel hi. A tupna mun, Gun gaal tung dinga lampi a atuah ding hatsatna tampiten amah lungke sak tuanlou ua, huai atuah ding haksatnaten amah ah tup guhna pe zaw a. Amah lungsim ah ‘haksa’ cih thumal omlou a, ‘couna’ cih bel om hi. A mel-et banglou takin ‘couna’ apan a tai sia maimai ding Dokdawn in piang khalou hi.

Kileh lai ding ci kei voi :
Dokdawn in lamdanna tak khat nei a.Mite ngaihdan in pailou a, amah in ngaihdan mulmal tak nei a. Mi’n bang teng gen mahle uh, aman amah hihna kitheician a. Mi hingten mit a amuh uleh agintak thu un ngaihdan kibol tom ua, apoimohpen asunga om muphalou uhi. A gaal apan na en a, mahni ngaihdan diklou tak leh thupukna diklou na bolten atheihphaklouh uh, amah Dokdawn sung-gil ah om hi.

Mangkangte’n “Tupna a om leh lampi om” acih bang un, atupna in guntui tung ah lei doh dinga, amah leh amah akimuan ngamna in huai lei kidoh kal suan kiptak toh zui ding a, a lung-gulhna in huai lei kidoh ah letsan kiptak bol dinga, huai len in atup leh a gim gige lui gaal lehlam tung ngei ding hi, cih zong ginlelh huai lou hi.

Huai ziakin, Gun gaal tun zoh maimai in Dokdawn alungkimlou a, kileh kik vetvet tum zomah lai hi.

Tuesday, April 7, 2009

ACE, HON ZONG DING KA HIH KHA AW!

It tak Michael,

Ace, Vaan gam anuam hia le? Na gintaak bang nasa hia? Mi’n zaw ahoih dan, a etlom dan gen sek uh ei ve. Ahihziakin, ahihna tak kuan athei tuan dia? Vaan gam bang ci banga om ding hiam cih ka theihlouh ziaka, sihna na lau sek ka hi cih, tun ka thei ta ve. Thil lamdangpi khat hong om a maw, non paisan nungsanga ka ngaihtuahna tengteng kikhek vek ei ve.

December ni 6, Kiginni akha maw ka nnasepna mun a om ing a, Vinny te inn a nang kongpi hun ding dak kal khat a asaplai a ka phone hong ging a. I sang gamnu uh, Laurent hon phone na hi a, “Shampoo lei di hon manghilh het ken aw” hon cidek ataget kei dia, ci a ngaih tuah ing a. Ahihziaka, ka gintaaklouh lam daih “Car in Mike a phu kha” cih hon hilh daih a.

Naak kiguih lua inga, hamhaih gop kei ve. St. John Hospital lam manoh a kong tailai banga leng ling den inga. Lampi a kongpai kawma na guh tam lua akitanlouh na’ng bang, na mai khong a liam a, akisiat gop louh na’ng banga ka thumna te tua le thei lai kei ve. Nang bang a pasal naupang (kum 11) fel leh hoih, si thei dia hon koihlou himhim inga. Nang banga naupang hat leh kuapeuh pahtaak in liam nasa lua tuakthei dia hon koih phal mahmahlou kei voi.

Ka thiltuah zaw mulkim huai lua a, ka mumang sepenpen sanga a zawng se zaw a. Damdoi inn ka hong tuna, Doctorte pindan, I innkuanpihte leh na lawmte om na muna hon kha phei ua. “ A Lam-et huai hia?”, “ Dam mai thei, ase pen le kituak thei”, “naupang khong zaw thuak hat ua, damzou mai thei ei ve” cih khong ana houlim supsup lai ua, akiang ua tutphah a tu suk nolh inga. Huai Ki-At na pindan sunga na awmlai a maw, nidang a kon thumpihna tengteng sang a nasa zaw a honna thumpih ing a . Na ki-at khit a, kei leh na nau nu Laurent leh Jeff toh ICU pindan a nang hong veh dia hong lut ung a.

Ka honglut uhleh nana om cin a maw. Na taksa mun tampi a hon tuam belbual ua, ‘drip’ khong hon khai ua, na liamna leh ahon tuamna uh kal a ka nau pasal - ka it luat mel hoih tak lang a maw. Na mel hoih ka sak dan agen le ka siam kei. Doctor in ‘khua a phok kei na a, na genteng uh zaw thei mai thei ei ve” cih hon hilh a. Himahleh, ka gawla hon hutu khat om banga, ka pau dek cia ka aw suak thei mahmahlou a. Ka lungsim a om gen khiak leng ka siam kei. Hithei hileh zaw, khovel pumpi hon piak ut hi ing a maw, tua lah na khut let mai louh ngal hihtheih dang neilou inga. Ka lungsim in “ Mike, hong halh ve, hong halh khe mahmah ve maw. Hong pang hamham in aw” ci ci mai kei ve.

Huai zaan a, Laurent leh Jeff toh ka thum ua, dak 11 a inn lama honna pai san unga. I nu leh pa’n damdoi inn a hon om pih ua. Inn ka tun ua maw, na la hoihsakte khong I inn uh thawn zuazua zena a ngaih a ‘play’ ung a, om le cin zaw nuam nasa mah di. Huai khit a ihmut tum inga, ahih ziak a, ihmut malak a, ka lungsim Vaan a khai mah bang a, gam teng mun teng ngaih tuah khop ing a. Becky te kitenni a nuamsa a nitum phial a na lam dan khong, Guiter tum kawm a na vial tomtom dan khong, Krismas drama a Braina na deihsak ziak a, aman nang munluah leh na cih ziak maimai a, na ki hihkhelh sak lemlem dan khong ngaih tuahtuah ing a maw, ihmu thei mahmahlou kei voi. Nang toh hin khom naak nop hi na mai zen e, cih thei khia ing a. Tua nang tellou a hin ding ka ngaih tuah cia, ngai ngam mahmahlou kei ve.

Nang a dia ka hihtheih tengteng uh hih ung a. I pa neu, Bob in ahihtheih dang a omlouh man a - laizial a hai hai mai zen toh - Pathian kiang a Mike dam sak inla laizial tep ka top di ci a, laizial na ngol a. Huai cia na lawmpa Matthew inlah, biakinn a va pai a, na dam na dia pulpit mai a mombati 21 ( na basket ball number zah) va de ri-ngot a. Damdoi inn apan na hong pot ciang in zaw nang min in Party a nuam anuam in I ‘throw’ ding uh aw. Frehley bang leng nang hong veh dia I nu leh pa’n damdoi inn a hon tonpih tum uh ei ve.

Lam-etna, duhthusam leh thumna toh azan masa pal galkai hamham unga maw. Na dam khiak lam-etna ziak a damdoi inn hoih zaw a agen uh, Columbia – Presbyterian Hospital a zingkal a hon suam phei ua. Naupang ICU ( Naupang cih nazadah kei le cin, kum 19 tan huai a koih uh ahi) a Doctor te’ leh nurse te’n kitatsatlou a, hun teng a hon enkol den ua. Kei le huai aom ing a maw, ka lungsim a honna hanthawn den ing a, “ Mike, pang aw pang aw. Tu kimawlna hilou, ataktak ahi aw, naak takin pang aw, pang aw” ka lungsim a na cici mai mah kei voi

Ace, na fel ngei mai, zan dangkhat pal galkai non nei voi maw. A zingciang zingkal baih tak a Damdoi inn a ka hong hoh uleh, CAT Scan na laak laitak hi a. Hiai hon hihzou le ung na muthei ding uh , honna ci ua. Ahihziak a, na lungphu hong buai a, Doctor ten theitop hon suah non ua.

Ka lungsim om thei mahmah lou a. “ Mike, si thei na hi kei himhim. Na hin na ding ziak tam lua ei ve. Guiter ka kizil ding na cih kha, kizil nailou nei ve. Matt leh Vinny toh Band ka bol ding uh na cih kha. Nang na om ken na Basketball Team uh bang cita ding. Khawl dih, khawl lai mahmah dih, Mike. Hong pang hamham lai ve maw, Mike. Nang omlou a kei bang cita ding? Hehpih takin panglai mahmah ve” .

Ahih leh aw mai in. Kawn thei siam lua, Ace, moh konsa kei. Theih top na suah ziak a hiai tan hon dampih na hi cih ka thei. Na liamna a nasa lo tel a ahi.

“A hon beisan ta” acih uh ka zak kankan a ka pian nunga thu zak nop huailou ka zak khak ka theingei kei. Ka lung vai a, ka omna pin dan kipei volvol in ka thei a, ka taksa apan ka Kha pawt khia hileh kilom hial in ka thei a. Nang toh si khom in, nang toh om le ka ut ngei mai. Nangtellou ahin ding zaw ka ngai ngam mahmah kei.

Na taksa a kithuah ‘tube’, khawl leh thil tuamtuam te alak khiak khit ua, Doctor in na sang-gampa na muthei di hon ci a. Ka kiangah na Kha om banga thei inga. Na liangkou hon soi a, hon phon halh ut lua ing a. Ahihziakin, hon tawp tonton kom a, na mai leh ka mai sutuaha, na mai tunga ka mai ka ngaa a; nong kik non na’ng a hih kul om tengteng hih ding in ka kipeih gige hi. Himahleh, kahih theih om sun zaw “ Mike, nang honna paisan ding maw” cih himai hi.

Mike, hon nawse denlou a, kei kianga om lailai nei ve maw. Dam sung ka khosak touh zel na ding a hon ompih a, hon panpih den in kon thei a. Nanga pan zil khiak hau lua kei ve. Mike, nang’ zaw, ka hun omlel te’ manphat dan non sinsak a, dam sung lam suk lamtou a ka thil tuahte pahtaak dan, kipaak a nuih dante, lungsim zangkhai tak pu a, ka mihinpihte ahihna bangbang ua pom siamna te non sinsak a. Kum 11 zaw bangci zawngteng inteh leeng le sawt kei mahleh, huai sungin thilman pha tampi non zil sak a, tuni tan a kipahna ka mansak theihlouh ding non pia a.

Na hon thil piak thupi penpen zaw sihlauhna apan na hon suahtaak sak ahi. Sih ka lau non kei. Nang bang a naupang pahtaak huaite adingin Pathian in thilhoih lua Vaan ah na koih ngei ngei ding in ka gingta a. Ka ginna a kip deuhdeuh , aziak ahihleh, Pathian leh Vaan gam omlou bang hitaleh, nang koi ah na om dia? Vaan gam bang leng nang om na hihcia, etlom a, nuam lo mahmah ngei ding mah ahi, cih ka thei cianta. Kei hun leng ahongtun sam ciang a, Vaan gam a hon zawng ngeingei ding ka hih kha aw. I kimuh pah na dingin hon na en deuh ve maw. Kon ngai thei tel mai, Ace. Ahihziaka, kei kianga omna hi cih thei gige kei ve, I kimu non ngei ding cih leng ka thei cian.


Nang hon it
Na sang-gam nu,

Jenn

Gelhtu: Jennifer Lohrfink
Lettu: Khamkhokam Guite

Thursday, April 2, 2009

Vaphual Tangsa Va-ak Tang: Nuih Hiau Ding


Mihingten mahni din mun ciat ah thil hihdik leh hihdiklouh ki nei nimnem geuh a. Kei ka hihleh, hihdik lam sang in, ‘thil hihkhelh’ lampang ka tempai na om sunte laka khat ahi a. Huaiziakin, Dawi ha-vang kala ka suahtaak sunsun cianga leng koilai hiam, a ha-vang dang khata, lutnon kha zel ka hia. Vualzohna di ngeingei banga leng, mahni ‘goal’ a peklut kha a, vuallelh hamham sek hi ka mizia ve ahi a. Huai ciah ahi, ka dam sung tangthu tom kim! Hihkhelh nuam kasak luat ziak leng hilou in, ka hih khelh ziak maimai ahi a. Huai ziak taka, hih khial kha sek ka hi! Na gintak kei leh anuai a sim le cin:

Khat vei nitaak khat, khual zin katun ni hiin ka thei a. Nitak dak 7 leh dak 8 kikal in Electric hong mit a. Ka tate khenkhat computer games kimawl bang, khen khat TV en bang, leh, khenkhat music ngai khia te ka kiangah hong kimu khawm ua. “ Pa, na khual zinna hon hilh in” hawng ci ua.

Ken leng Delhi khuapi a Meeting a ka tel khakna khat hilh ka tuma. “Delhi a ka Meeting na uah gam min abul patna laimal kibang teng hontu khawm sak ua. Ka kianga tu, Manipurte palai, a lal a lal melpu khat toh ka tu khawm kha ua’ ciin abul ka pan hi. “Huai Manipurte palai, a lal a lal ci kha ei-pau a pau thei ei ve’ cih ka gen pat leh ka taten lamdang asa mahmah ua, kam ka heuhou zen in ka thugen hon ngai khia ua. Khat in “ ei-pau koi a azil a?” ci in hon donga. A dotna dawng dinga ka kisak bemten laitak in, ka tate lak a nautum pen, khovel a thil tengteng thei a kingai penin “ huai bang a Gaal-zilna a azil hi in teh, mi’n le thil atheihlouhte uh a Gaal-zilna in a zil zel ve ua le’ cih, thudik tawp khawk gen bangin, bil nei teng zak khop dingin ahon puang khia a.

Hi e, ei-pau Gaal-zilna, a Mangpau a ‘correspondence course’ acih uh, a om leh omlouh theician ciah kei mah leng, ngaih dan hoihpi khat, lunglut huaipi, lung bang leng phawng lampang deuh hi in ka thei a. Tua mi lal in, ‘ei-pau’ a Gaal-a- zila, a zil ding dan ka lungsim in ka ngaihtuah a. Ka neulai a, ei-pau ka zil dan ua zil dingin ka ngaihtuah mawkmawk a. Ka mitkha a tua mi lal mu kawm in, ei-pau a zil ding dan, “ B + A = BA, CH + A = CHA, A paw ngaw ngaw, A baw haw haw” khawng ci dingin ka ngaihsun a. Tua mi lal in, “ Bungsing a dawi tenglou” khawng ci ‘phuphu’ ding in ka lungsim mitkha in kamu hi!

Huai khawng ka ngaih tuah lai in, ka tate lak a khat in naakpi in, “ Pa, ka gen uh na za hia?” hawn ci a. Kiguih in, ihmulou buang ka khanglou a, “Bang a na gen uh?” cih kisuanglah kawm tak a kadot leh, “ Huai mi lal toh na ki hou uh hia?” ci in hon dong ua. “A man hon hou pih” ka cih leh, “ Mi lal in nang hon houpih maw?” hon ci ua, “ He, ken houpihlou, aman hon hou pih ei voi” ci kawm in, ka tutangtou a, ka awm ka phoutou eu-au a. Belh thum kai guih mah bangin, ka tate’n hon tung et tuan mahmah uhi.

Huaitan in hunsak le uh hi mai a. Huai ciah le, amau kia va mohsak theih leng hilou ua, ken le thu dang gensan daih leng himai a, dotna dang hon dot na’ng uh hun awl, mitphiat kal tomcik ka pe kha zenzen a. Huai ahi, khawvel a ka thil hih khelh lian penpente lak a khat.

Ka tate laka a neupen taget in, “Mi lal in bang ciin hon houpih, banga agen?” cih hon dong khel khel a. Khangluiten “Tengkawl pang khial tui taw tung” na ci ua. Hihkhelh pan khelh khaak cih om thei taktak mah ahi, cih huai ni apan in ka thei khia hi. Huanah, hihkhelh pan khelh leng ci nih cithum om a. Huai nitaak a, ka hihkhelh ahihleh, ‘tui taw’ kidenna tham cing, ka hihkhelh daan a gol a gol khat ahi a. Ka kim leh pam kibuk na’ng lah om mahmahlou. Tui kia banga, singthem hiam, gaw them khat khuta let a, hon’ honkhe thei ding lah omlou in, cimoh mang bangin ka om hi.

“ Ka ek suak” ci a, kihep khiak na canglah phok khalou, kigel khiak na’ng dang lah om mahmahlou ahih ciangin, a tawp atawp in, “ Na Nu min gen a, huai Pasal na hi hi maw, cih hon dong a ka”, ka ci khongkhong hi. “A man, Nu nu min thei maw?” cih, aki tuak in, avek un hon dong ua.

Huai mi, a lal a lal in kei hon theilou a, a Nu uh thei zaw ahi cih atheih ciang ua, ka tate mit a ka ‘belh thum’ ke ding ahi cih lah ka thei bok si a. Ahihziakin, zuau vagen hial dinglah hilou ahihcian, khat veivei cihmoh man’ hithou mahleh, ki-pasal sak taka, “ Bawngtal aki a mat’ ngai a. Ken le bang mah thupi lua hilou dandan a om kawm in, “ Na Nu min thei hi himah inteh, akoi ngeuh leng omlou a, kei gen dandan a gen thei hi ven” cih, lunglut mel lou deuh in thuhou maimai gen daan in ka gen a.

Ka taten avekpi un, a Nu uh omna lam, Ann Huan Inn ah khat khat in hontai mangsan diam ua. Huai nung sang ka upmoh thu hia lah thei keng, kei sangin ka tate’n a Nu uh ngaisang zo deuh uh hiin ka thei a! Mahni ‘gaol’ a peklut kha in, Ka tate mit a Vaphual tangsa Va-ak ka taan ni kasuak sak kha hi!!

Friday, March 27, 2009

BE THE BRIGHTEST STAR

Be so good at what you do that you become indispensable to your organization.

THE ONLY WAY you can truly succeed in this knowledge-based economy is to become a star at work. Commit to live by a benchmark far higher than anyone would have the right to expect from you.

The next step is to dedicate yourself to becoming “a person of action”. In life there are three types of people. First, those who make things happen. Second, those that watch things happen. And third are those who wake up one day, and ask “what happened?” Make a firm decision to join the first group – human beings who have decided that life is a gift and every day is a new opportunity to learn, grow and contribute. Look for opportunities to bring a touch of excellence to your work. What little things could you do over the next few hours to build relationships at work or make your clients say “wow”? What simple gestures of decency could you show your teammates that you care and are committed to showing leadership in a world where real leaders are few and far between?

There’s nothing really difficult only if you begin. Some people contemplate a task until it looms so big it seems impossible, but I just begin and it gets done somehow. Here are some more things you can do to become a star at work.

Hero worship
If there is an author you admire and he or she lives in your city, pick up the phone and ask for a meeting. If you have just read an inspiring article about someone who had turned adversity into advantage and you know you can learn from him, send out an email and open the lines of communication. In this new knowledge economy, the person who learns the most wins.

Set goals
Most wise performers set career, financial and personal goals but few set specific learning goals. For this year, I have set clear objectives as to how many books I will read, how many seminars I will attend and how many personal growth retreats I will visit. I also try and set a daily learning quota of three new things every day to keep me stimulated and excited about my work as a professional speaker and leadership coach.

One and only
The real secret of success is to be so good at what you do that your company will not be able to run without you. Be so good at what you do that you are the first person your boss will think of when he needs advice. Be so good at what you do that you become indispensable. Then your success will be assured. So, pick your best three talents that truly make you special and then commit to refining them over the coming 12 months until they set you apart from the crowd. Make a personal vow that you will become so good at your professional craft that you become indispensable to your team and to your organization as a whole.

Busybee
It is a strange paradox of the times we live in that we do not have time to think about the things we are so busy about. We spend our days on projects that need to get done and in meetings that need to be attended. We spend our evenings with people we need to meet and do activities that need to be completed. But let me ask, when was the last time you went for a solitary walk in the woods and deeply reflected on the way you are working and living? When was the last time you took a few hours to think where you want to be professionally five years from now? The question is what are you so busy with? Carve out at least one hour every week for some serious reflection, introspection and self-examination so that you will keep learning from your weeks.
[The Telegraph Calcutta Tuesday 24 March 2009]

Sunday, March 15, 2009

Hun, Za-awng(Space), Tangtawn Leh ‘Aksi Khen Gam’ –I: The Prologue

A taksa in hiai munah oma. Himahleh, alungsim in zaw Gun-gaal sanga gamla zaw, Aksi-Meikhutung leh Kha-zau te hong kipatna khenlam gamah om hi. Mitsi diudiau a, kisawi nelhnelh kawmin akhut beng a, “Aksi khen gamah, nun nuamin lengta ni” ci hi.

A guhkawm apanin mihing kamin agenkhiak theihlouh, mihingte khosakna, heisuk-heitouha kipahna hilou, kipahna thak khat hongpawt khia a, lam-etna – bang hiam alam-et cihzong agen khiaktheihlouh lam-etna in dim hi. A khe in leisik mahleh alungsim mitkha in Vahui sukleen sanga hatzo in leenga, huai Si-guk leh Zingsolte sanga sangzaw munlam zuan a. Huai mun, Aksi khen gam, “Nun nop pal-lun heulouhna” munah “Khuam bang luaha, A pal-lun zou ding” hi, cih in kineem a.

Aningkhat ah tua, kuaman khatvei a et kaan uh, et nawn ngaisalou ua. Athei leng om mel-lou ua. Amin agen lam uh leng kaza kei hi. Kuamah theihlouh hih zong poisak cilou a. Ama’n leng akim akianga omte om leh omlouh phawklou hileh kilawm hi. Hiai akim leh kianga omte sangin, alam-et gamah angaihtuahna in tenga, ‘khuam bang luah a, A pal-lun azou ding’ mun lamah - mihingte ngaihtuahna in abat phaklouh thil hihtheihna in hiip in, leenpih hi.

Kum maktaduai 13,700 vel paita apanin hiai atenna khovel leh amuhtheih leh muhtheihlouh Aksi, Ni leh Kha leh tunglam a thil omte dak-kal khat a maktaduai 3.5 km ahat in Za-awngah adalh zawngin leng uha(Big Bang ziakin). Himahleh, Za-awng tawpna tung deksuailou uhi. Kum maktaduai singa sim bangzah atam lenglai ding uh hiam cihin amah subuailou hi. Bang dingin huaite’n asubuai thei ding ua, amah zaw Hun, Za-awng leh Tangtawn in khoih khalou a, amah adingin buaipih tham cinglou hi. Aziak ahihleh, amah zaw huaite sangin “Aksi khen gama, khuam bang a luah a, A pal-lun azou ding” in alungkuai zaw hi.

Mitate’n amuh leh zakte uh atak hiam, ahihkei leh liimsiam maimai, cihte in buai sek mahle uh, amah zaw huaite ah buai ngeiloua. Khenkhat te’n ‘ kei (pa nu) om taktak mah kahi hiam; ahihkeileh, kei (pa/ nu) ataka omloupi liimsiam maimai ka hi hiam’ cihte ki dongin, ginlelhna in pumdim mahle uh, amah zaw agin ah ciang hi. Khenkhat te’n “Thil ngaihtuah vungvung theisam ka hih ngal buang ciangin, kei (pa/nu) aom takpi mah hi ning e” (I think, therefore I am) khawng ci ningniang mahle uh, amah zaw, aginah suangpi bangin kipa. Hucimah bangin, ‘khuam bang aluah a, A pal-lun azou ding’ ah zong ginlelhna samzang cia zawng nei ngeilou hi.

Mita amuh tunglam a Aksi pheleplepte apan avak uh, kum maktaduai tampi hongpai nunga, aman avakte uh tua na mupan ahi cih, alungsim in ngaihtuah ngeilou a, ngaihtuah kul zawng salou hi. Khovak second khata Nuai 3.00 Km ahata leeng theite’n, Aksi khenkhat apana tua amah mun atun na’ng ua, kum maktaduai asim hunla uh cih in alungsim phawngloua. Aksi khenkhat apan khovak hongpaite, tua kipan kum maktaduai sanga sim liamkhit nunga tua aomna mun hong tung pan ding uh ahi, cih zawng ngei ngaihlou hi. Huai maimaite sangin ‘Aksi khen gama A pal-lun a zou a, khuam bang’ aluah ding thupi sa zaw hi. Huaiziakin, “Na gam nuamah tuang hawn tunin” ci in thum den, sa dena. Aziak ahihleh, huai mun zaw “nun nop pal-lun heulouhna” mun ahih ziak hi.

Cikni ciang hiama, khovel aki patna a lehkiik dinga (Big Bang ziaka puakzaka kitheh dalhte Hiipna ziaka kigom non ding), huai huncianga, Hun zong lehkiik dinga. Tuni in Hun malam manohin pai a, huaiziakin, Zaan ni atun zohin Tuni hong tunga, huaizoh ciangin Zingciang hong tungnon ding hi. Himahleh, Hun alehpai hun hong tunciangin zaw, Zingciang azat zoh nungin Tuni hong tung dinga, huaizoh ciangin Zaan ni a hong tun hun zong hong om ding hi, cihleng thusimlou hial hi. Hun te malam manoh in pai in, ahih keileh, nunglam manoh in paita le uh, phamohsalou hi. Tuni a, Hun amah daltu – malam hiam nunglam hiam manoha paihitaleh zawng abei hun om dinga, huai hun ciangin aman ‘Tangtawn Gam’ zuan ding ahi, cih atheina in amah khamuanna pia hi.

Hun & Za-awng, hiipna (gravitational pull) hat-tak ziaka, pheek lomzial banga kilom ziala. Pheek lom zialah miksi khat tangtakin paitaleh, akipatna tungkik ding hi. Hucimah bangin, Hun & Za-awng ah tangtakin paita lehang ikipatna mah kitungkik ding hi. Himahleh, Hun & Za-awng ah zaw Zingkha zaka, khovak sanga hatzo in leengthei hita leh leng, tua a omna mun ‘Hun & Za-awng’ ah ‘kum maktaduai mun sang’ bangzah hiam bei nung cianga tungkik non phet ding ahi, cih zawng bangmah thamsa lou hi. Amah banga “Tangtawn gam, ka gam thupi” citheite adingin ‘kum maktaduai mun sang’ bangmah tham cinglou hi. Aziak ahihleh, ‘Tangtawn’ leh ‘kum maktaduai mun sang’ I tehkaak ciangin, ‘kum maktaduai mun sang’ pen tuibuk muamtam sung zawng daihlou hi.

Hun lehlam manoha paia, atop ahong tuna; ‘a kipat cil’na mun ahong tunkik ciangin, ‘Teitungin lim leh mel’ neilou in hong omkik non dinga, Pathianin vantung leh leitung apiansak laia, ‘a kipat cil’ hunlaia aom bangbang in omkik ding hi. Huai hun ciangin, tuni a ‘Hun’ icih bei dinga. ‘Hun’ omlouhna mun ah -‘kipatna neilou’, ‘topna zawng neilou’ – ‘Tangtawn’ icih in bang lim, bang mel apaw mah diam aw?

Huai Mun zaw tehpih ding beina mun hia, alet dan- aneu dan, asaan dan-atom dan, athuk-adai, agik-aza’n, khovela thil omsa bang mah toh tehpih theih ding omlou a, huai ziakin ‘Singularity’ ci uhi. Huai Hun omlouhna Mun zaw laphuaktu in “ Hun leh lamdanna beina mun/ Ka inn in hon ngak hi” ana cihna Mun hi. “ Ka bualna simlei khimzing albang a man cia’n…..” huai hun leh mun hong tung ding hi, Evan Goihpum in ci hi.

Aw kei bang leltak in vanglian a ka tuah ding,
Lamdang, aw lamdang lua;
Aw kei bang leltak in vanglian a ka tuah ding,
Lamdang, aw lamdang lua!
(Sialkhopau)

( to be continued…..)

(Basically based on Quantum & Big Bang Theories and The Bible)

Monday, March 9, 2009

TEMTATPU TANGTHU ‘CIL’-GIL TAKA SUICIANNA

1. PULAAKNA: Zomite khanglui Tangthute lakah “Temtatpu Tangthu” kici cituam a, Tangthu dangtoh kibatlouhna nei hi. Hiai Tangthu hi kinakna leh kisiatna ngenin abul apan atop tanin pum dima. Hiai acituamna takin ngaihdan tampi piangsak theia, ngaihsak leng loh hi. Huanah, hiai Tangthu sungah thupoimoh tak, khangluite’n khangthakte kianga thugousiah, minam banga akhantouh zelna ua, kivaipuakna leh khotang ki etkolna dinga poimoh hiai Tangthu sungah na selgu khilkhial uh hi dingin thil ciikmite’n um-moh uhi.

2. TEMTATPU TANGTHU: Mun tuamtuam leh kho tuamtuamah gen dan kibanglou om zekzek mahleh, athuvawk khiak bel kibang vek hi. Hiai anuaia bangin tua ithu ngaihtuah ding uh, “Temtatpu Tangthu” kici genta le hang:

Nidanglai in Temtatpu in atem tat a. Huci banga atem a tat a tatna lamah tu-khial kha a, acil dok hi. Huai acil dawk Kaikuangin va dawtsaka. Kaikuangin acil adawt sakleh Temtatpu hehlua in um zamna Maudawng atemtatin bantan a.

Huai Temtatpuin abantan Mudawngin Akpa bu khoh kha a, atui khoh tam hi. A tui kitap ziakin Akpa heh lua a, Phaivang bu akhe in phiat siatsak a. Akpa in a bu uh aphiat siat ziakin Phaivangte heh lua ua, Ngalkhat cil keisak uhi.Phaivangin a cil akeihsak ziakin, Ngalkhat heh lua a gamnahtang kung phupai a. Huai nahtang kunga teng Baakte, a tenna inn uh asiat ziakin heh lua ua, Saipi bil sungah lut ua.

Baakte abil sunga alut ziak un Saipi heh lua a, Meithai nu inn phupai hi. Saipi in a inn aphutpaih ziakin Meithai nu heh lua a, akhote uh tuinak ah ek tha hi. Hucibanga a tuineek uh naaka meithai nu’n ek athak ciangin a khote un Hausapa kiang ah alungkimlouh thu uh vatun uhi. A khua-leh-tuite ahong buai siat ciangin Hausapa’n athu om dan honkan ciana:

Hausapa: Meithai nu, nang bang dia tuinaak a ek tha?
Meithai nu: Saipi in ka inn hon phut siatsak ziak.
Hausapa: Saipi, bang dia nang Meithai nu inn phut siatsak?
Saipi: Baak ka bila alut ziak uh.
Hausapa: Baakte aw, bangziak a Saipi bil a lut na hi ua oi?
Baak: Ngalkhat in ka omna uh nahtang kung a phut paih ziak.
Hausapa: Ngalkhat, nang bang dia nahtang kung phu pai?
Ngalkhat: Phaivangten ka cil ahon keih sak ua.
Hausapa: Phaivangte, nou bang dia Ngalkhat cil keih sak e?
Phaivang: Akpa in ka bu uh aphiatsiat ziak.
Hausapa: Akpa, nang bang dia Phaivangte bu phiat siat sak na hia?
Akpa: Maudawng in ka tui a khoh tap ziak.
Hausapa: Maudawng, nang bang dia Akpa tui khoh tam?
Maudawng: Temtatpu in hon bantan a.
Hausapa: Temtatpu, nang bang dia Maudawng bantan?
Temtatpu: Kaikuangin ka cil hon dawtsak a.
Hausapa: Kaikuang, nang bang dia Temtatpu cil dawtsak?

Huci banga Kaikuang kianga Hausapa’n adot ciangin, Kaikuangin suanlam ding theilou ahi dia, ‘ka pu ka pa gam’ ci in tuilak ah tum mangsan hi, kici hi.

3. KUA MOHNA HIDING HIAM?: Khangluite’n ‘ Aknou si zong aziak bei in silou/ Aknou si zong paulap baang’ ci ua. Huai mahbangin hiai Tangthu ah leng akuapeuh in athil hihziak uh gen ding nei vek ua. Aziak beia thiltung khat lel leng omlou hi. Ahihziakin, amoh ciatciat lakah, amoh dan gol kholdiak, ‘a van ging sak, a kek ke sak’ bel omlou theilou hi. Hiai thubuai, labuai toh kisaia amohpuakna uh anuaia bangin amalmal in sut le hang:

Kaikuang: Kaikuang gumtuten “ Kaikuang icih dit-tak mahmaha, ‘ka mit a ka muh a, ka dawt zeuhlouh taksang keng’ ci ‘mi’ ahiziak hia, thusia bawl atup mawngmawng hanga Temtatpu cil vadawt sak hizenzenlou hi’, ci uhi. Hihleng hi mai thei hi! Ahihziakin, akim leh kiang ena, thil tampi isut tel ngai hi.

Kaikuang icih tuinuaia tenga, tuinuaia nekzawng dinga Pathian siam hia. Huaiziakin, hinkhua apan azil khiakte tuinuaia azil khiak hia, tuinuai ah bel zat theihin ahoih mahmah leng hi kha thei hi. Ahihziakin, ahun leh amun azilin ciin dan, tawn dan leh, khosak zia khen ngai hi. Mangkangten “ Rome khopia na om ciangin, Romete hih bangin hih in”, ci ua. Kaikuang banga tuilaka tengte adingin cil kidawt sak icih thil poi hikhollou mai theia, aciin dan tangpi uh zong hi mai thei hi. Ahitahala, gamhul atengte adingin cil kidawtsak icih, ki kiguiha anuam hetlou kia hilou in - kisimmohna, kinuai-etna lianpi angaih hi.

Huaiziakin, Kaikuangin akhosakna, akhankhiakna tuisung pana hongpot khia a, gamhula ahong om ciangin, gamhula teng - mihing leh ganhing tuamtuamte ciin dan, tawn dan bang hi hiam, bang ahia gamhul atengte kipahna, bang ahia a huat zong uh cih azil phot ding hi. Hucibanga ‘ agam leh adik tatna’ zong masa loua, tuinuai a tengte ciin dan gamhula ahong zatmok ciangin, buaina thupitak leh thangpaihna belhbu hong sung bua a, tualgal neukhat hong piang sak hi. Huaiziakin, Kaikuang adingin ‘Ka thei kei a ahi”, cih suanlam cing hilou a, huai in hondam theilou ding hi. Theih dia kilom theihlouh ‘dikna’ hilou in, sualna leh khelhna hi. Kaikuang gumtuten bang citengin amah zumzel tum mahle uh, hia buaina ahong kipatna ah Kaikuang mohna (culpability) bel loutul singluang banga selguk vual-louha kilang cian hi.

Huaite banah, a Tangthu topna a imuh mah bangin, Kaikuangin amah gamtatna ziaka buaina piang bangci sukdaiha, bangci mekmit ding; ngaihdam nget ding aom leh zong ngaihdam nget ding cih ngaihtuahloua, “ a pu leh pa gam” tuinuaia aki hep mang hiau dan apanin, dawilok leh kisaktheih thuaha, kingakna taklou ahi cih kician mahmah hi.

Temtatpu: Tuinuai a tengte zia ahihleh genthei kei ni hangin, ahihziakin gamhula teng mihing leh ganhingte bel adeihlouh zawng ua thil apai ciangin hehthei ua, hangzakin kitomzak sek uhi. Huaiziakin, Kaikuang in Temtatpu cil ava dawt ziaka Temtatpu heh lua icih thil lamdang lua hilou. Hiai Tangthu a imuh bangin Temtatpu kia hilou in, Ngalkhat zong Temtatpu hehna bang deuhthou in heh mahmah cih I mu hi. Huai icih hangin, thil bangpeuhah ahunlel leh, akilomtan om hi.

Temtatpu hi amah siamna lam, Mangkangten ‘core competance’ acih uah demna ding omlou hi. Temtat ah athanuama, apoimoh dan dungzui in temtat-tat peih hihtuak hi. Maudawng khatvei sata asat-tan thei danah; atha hata, atemtat zong hiam mahmah hih tuak hi. Amah neekzawnna leh amah zoizuihah phaklouh gimnam hi. Ahihziakin, mihingte leh khovel ateng peuhmah kilai guizopna om a, ikim leh kiang khual siam khua-leh-tui hoih hihna hia. Huai kia hilouin, Pathian in A thilsiamte enkoltu dinga mihing aseh ahih dungzui in, ganhing dangte banglou takin mohpuakna lianzo piakin om uhi. Hiaitoh kisai in, Temtatpu demna anuaia bangin inei hi:

i) Temtatpu ‘anger management’ ah lohsam hi. Kaikuang thil hih ahoih cikhang, mi cil va dawtsak cihpen asousang theipenin demin, i moh sakthu khovel zak dingin tangkou pih hang. Ahihziakin, hehphut leh haiphut thil kibang hia, hehluat icih hai luatna cikhat hi. Thil I deihlouh zonga ahongpai ciangin hiam, thil kilom lou lua aom ciangin; hoih I saklouhna latsakdan akilom zaw leh cangkang zaw om hi. Kipum toma asak leh akhang ikhut a itoi peuha moksat icih piciinlouhna kilatna khat hi. Bible in “Heh topsan inla, thangpaih kisik in, thilhoihlou ah ahong ke mai mah nak hi” ci hi. Hiai Temtatpu Thangthu apanin hiai Bible tangin a gen adikna kilang mahmah hi. Temtatpu thangpai a, thunung khuallou a akipumtom ziakin buaisiatna piangin gam pumpi, amihing kia genlouh, ganhing tanpha zelsuak hi. Huaiziakin, “Temtatpu aw, tehin na oma, bukin na oma, na cing zouta kei” icilou thei kei hi.

ii) Thil diklou a om ciangin gen khoma, suk vaiven dan akua peuhin zon ding hi. Hiaiah, Temtatpu kimok tomzaaklou in Kaikuang kiangah alungkimlouh thu kam dam zodeuhin gen leh, Kaikuang kisuanglah lua a Inn Dongta palai a sawla, ngaihdam ngen ding leng hithei hi! Thuhaksapen leng genkhawma suk vaiveng theihlouh tamlou hial hi. Huanah, igen khawm ciangin ngaihdan kibang citciat thei kei mahleh ngaihdan ki zahtaaktuahna, kipom siamtuahna hong pianga, buaina pumpelhtheih hi. Hiai Tangthu ah Temtatpu adem huai mahmahna ahihleh, athu agen photloua, “ huai Kaikuang kengkuang khong in hon hici simmoh” acih pahmok ziakin buaina lianpi piang sak hi.

iii) Mahni in poilou hia I theihten I tuplouhpi in I unaute khemna ah pi lut thei hi. Temtatpu atut-khelha acil adawk ziakin - amang ding, ahek ding aom ci khang. Ahihziakin, ama tut-khelh ziakin Kaikuang in khemna nadou zouloua, va dawt zeuh ut tuntunna – iplah luatna - alungsimah piang sak mok hi. Temtatpu tu-khial keileh, Kaikuang in thilsual leh mi huat zawng hihteitei dingin gintak huailou hi. Huaiziakin, khat leh khat kitung ding tuah ding ihihna ah, mahni in poi isaklouh ziaka “zawntat taka” nana om ding hilou hi. Huaiziakin, Temtatpu in akim leh kianga ahinpihte ngaihdan ding khuallou a, a tut-khelh lehluah ziakin agintak phaklouh donga haksa buaina piangsak kha hi. Huaiziakin, “khemna a pi lutlouh” ngen gigeten, mahni kikepsiamlouh ziaka unaute khemna a pilut hetlouh tup tinten ding hi.

Hiai atunga igente apatin, Kaikuang adik e i cihna lam hilouin, Temtatpu in hiai buaina piangsak hi icilou thei kei hi. Huaiziakin, khangluiten Temtatpu tunga lungkimlouh etsak na’ngin, a tap-pa min phuah pozoulou a ngai in, mihing hiai zahin tem atat lai un, amah “Temtatpu” hisak tuam sese uhi!

Akpa: Hiai Tangthu a Akpa dinmuna dingkha khovelah tam mahmah a. Akpa ahun leh mun diklou ah na kikhualin bu nasep kha a. Huaiziakin, ‘poikhoihlou thuak kha/innocent victim’ in na pangkha hi. Akpa in atui khoh tamtu, Maudawng kiangah a lungkimlouhthu gen taleh bang mah phatuamlou dinga. Temtatpu kiangah alungkimlouhna langsak lehlah, Temtatpu khindanga sahoute laka khat suakthei ding dinmuna om in, Mangkangten ‘asymmetrical firepower’ acih bang un, Akpa leh Temtatpu itehkak ciangin athil hihtheihna uh kikhelo mahmah hi. Huaiziakin, Akpa in ama zohthoh ding Phaivang tungah phuba nala hi.

Phaivang: Phaivang banga taksa lah neu, thilhihtheihna lah neiloute adingin khovela khosak ahatsat hun tam ding hi. Aman a thunun phaklouh khovel athil tungte leh, alian leh alian ki-ngiik tuahna kalah Phaivang inn bei, lou bei in om kha hi. A lungkimlouh thu theihthama langsak dingin ngaihtuahna tampi sen ngaia, amun dingtel fuh ngai hi. Huai dingin, Ngalkhat cil kei hontel hi. Ngalkhat khe hiam apum hiam kei leh, Ngalkhat adingin bangmah tham cinglou dinga, theithamlou ding hi. Ngalkhat cil ahon keih ciangin Ngalkhat om maimai thei vual hilou hi.

Ngalkhat: Phaivang keihna naa asak luat manin Ngalkhat hongtai eka. Ngalkhat asual man, agitlouh man leng hilou in, Baakte teenna huai nahtang kung hon phupai kha hi. Atup mong leng hilou in huai Baakte inn neilou a liangvai in hon koih kha hi. Ngalkhat mel leh puam, aguum dan leh, acezia et mai a, thil abul leh bal sutloute adingin Ngalkhat in a hatna suangin amah sanga ganhing nuai nung zaw Baakte tunga kiphasak a, inn bei - lou beia koih bang in ngoh theih hi. Himahleh, isui detdet ciangin Baakte kia hilou in, Ngalkhat zong a Mangkang pau takin ‘Victim of circumstances’ ahicih mitmialten zong mu thei uhi.

Baak: Inn leh lou nei nonlou Baakte adingin khovelah lauh ding om nonlou hi. Tua adinmun sang ua sezo mun atun na’ng uh om nonlou a. Huaiziakin, gamhul a ganhing lian leh hatpenpen Saipi suk-heh leng lau nonlou uhi. Huaiziakin, beidong tongkhong Baakte’n khovel sukbuai na’ngin Saipi bilah khelkhel honglut uhi. Aziak ahihleh, khovel subuai zou ding Saipi loungal aomlouh ziak hi.

Saipi: Baakte’n atup giugiau mah bang un Saipi bila ahonglut ciang un, Saipi aning kitel mahmaha, om maimai theilou hi. Huaiziakin, asuk-atoua ahong pumdian na lamah, Meithai nu inn hon phupai kha hi.

Meithai nu: Meithai nu icih ciangin khotanga dinmun neilou pen, mithulaaklouh pen hia. Huaiziakin, amah haksatna abildoh a, sukvai veng saktu ding mi omlou a, a tulai pau taka a FIR zong policeten pom saklou uh hi mai thei hi. Kuapeuhin Meithai lama panga, Saipi melma suah khak ding lau ciat uhi. Saipi icih Meithai nu adingin mahni kia a acou acou vual hilou hi. Huaiziakin, Meithai nu’n a lungkimlouhna vaihomtuten angeingaih na’ng uh hon zonglou theilou hi. Ak-goh dan cikhat kia omloua. Huai dingin alungkimlouhna thuneitute’ bil atun theih na’ngin, kho mipite tuineeklai - tuinak takah ek tha hi. Ahisap mah bangin, mipite hongpum buai gop ua; akhua-leh-tuite husa in Hausapa khanglou sakin, Meithai nu vui-leh-vaina abilah honglut hi.

4. THUKHUHNA: “Thu neu nounou zong thupi suak thei hi”, ana cih mah bang un, buaina lian tham icihte zong ahong kipatna thil houcik hi tangpi hi. Hiai Tangthu a khelhna masa hih’- Kaikuangin Temtatpu cil ava dawtsak hi. Kaikuang leh Temtatpu in amau kala hiai tatkhelhna/khutkhelhna na suvai veng mai loua, midang, sadang pehloh thei zonga alungkimlouhna asulangtu a om ziak un, khotangin buai phaha. Buaina aom ciangin apauzoulou leh daikil kala om, kuamah phoklouh - Akpa, Phaivang, Baak leh Meithai nu te Mangkangten “collateral damage” acih uh, atup pen hikei mahleh athuaktu in na pang kha sek uhi.

Hiai Tangthu in hon sinsak khatna tuh, thubuai labuai aom ciangin, akintheipena suk vaiveng ding hi. Anihna dingin, athulimloupen leh sim-moh huaipena ingaihte zawng kilomlou lua leh, khase lua a bawla aom ciang un, khosung kia hilouin, gamsung pumpi tokbuai thei uhi, cih hon zil sak hi. Zilai thumna dingin, mivantangte’n thudik a vaihomna omloua atheih ciang un leh, a Mangkang pautaka “ Might is right” banga thil paia atheih ciang un, heutu leh thuneite tungah muanna nga ngam nonlou ua, huai in gamsung siatna makai hi. Zillai lina, mi vantangte a vui-leh-vaina un ngaihsak alohlouh ciangin, vaihomna dik hia angaih uh – phuba laak utna hon nei ua,, gam sung leh minam sungah dan-leh-thupiak omlouhna gam suak thei hi.

Wednesday, February 11, 2009

World Cup, Zico leh ‘It Thouthou Itna’


“Khovela etnophuai thupi pen”, kichi hiala. Fifa World Cup Football banga khovel pumpia michihin muhnop leh etnophuai asak uh omloua, om zong om ngeilou maithei hi. Kum li dana kibol hiai World Cup aom chiangin amuna en dingin khovel mun tuamtuam apanin mihing asang asing asimten amun naih ua. Amun va-naih zoulouten leng, amau omna mun apanin zanhak zenzen in TV ah na en uhi. World Cup omsung teng khovel pumpiah Office, zilna mun, sumsinna leh thilsiam khiakna munte ah nnasep nongkaiin, khovel bangtan hiam khawlzou hial hi. Huaikia hilouin, panpih lam kibatlouh ziakin buaina - lawmta kalah, insak innkhang kal leh nupa leh zawlta kalah zong tampitak piang hi.

Hiai World Cupa telthei dingin khovela Football siam penpen gamte ahun tunma kum thum, kum li bang nana ki-el ua. Huaite laka asiam tungnung gam 32 (nidangin gam 16 kia) tel khia ua, huai gam teamten World Cup chiangin akisak-kholhna uh thupi dan, a siamna uh, a thahatna uh, a ki thununna uh hoihdan, a daihsotna uh, a tupguhna uh, a lungsim lemgel siamdan uh, agam uh sik-leh-tangin khovel muhin phou khia uhi.

Fifa World Cup atel thei dinga ching gige gam khat khovelah om a. Huai gam tuh Brazil hia, 17vei World Cup ah telta ua. Huanah, Brazil gamin World Cup ah 5vei – kum 1958, 1962, 1970, 1994 leh 2002 in ‘Vualtungtuanna Nou’ kilom lata ua, khovela ala munpena chiamteh hi uhi.

Mexico ah 1986 kumin Fifa World Cup Football oma. Brazil teamte leng, huai hunlai adia agam un football siam minthang pena aneih uh, Zico ( amintak, Arthur A. Coimbra) heu in tel uhi. Quarter Final ah French teamte toh kimol uha. Kimol hun pangai sungin Brazil teamte penalty piakin om uha. A siampi pena aneih uh Zico in hon pek leh, bangchichi hiamin French Goal ngaktu in na nang kha in, Frenchte goal ah lutta loua, 1-1 in ki sikim ua. A topna a penalty shootout a Brazil teama mi nihten ahon pek khelh non chiang un, Brazil teamte hiai World Cup ah chingzoutalou in, Quarter Final ah kiak phah uhi.

Brazil gamin sahkhua nih neia, huaite – Roman Catholic Sahkhua leh Football ahi chi ua. Huai a Sahkhua uh nihte lakah, Football anihna hilou ahi, mi’n chi uhi. Huchizah donga angaihsang uh Football, huai leng World Cup hi zaw mahlai a, agam pumpi ai-oh Team, Quarter Final tankia atun chiangin agam pumpi in thuak uh a. Brazil teamte kiaksiatna Zico in amah ziak hiin ngai a, Brazil gamin amaha ginna angak uhleh, amaha lam-etna aneih uh supiching zoulou in kingai a, thuak haksa sa diak hi.

Zico in hun paisate ngaih tuah a. Nidanga International Football Tournament a ‘Vualtungtuanna Nou’ kilomtak toh thupi taka ahong kik lai khong uh alungsim mit kha in mu dundun a. Lenna Phual a loupi taka mipiten na vaidon ua, Lenna phual leh akhopi uh Brasilia kikala Gari muhtop tanphial atamten zui dumdum a, lampi nola naupangten ‘Zico, Zico’ chi a kikou ua, lampi kianga innsawng sang balcony apan nungakten ‘flying kiss’ na thon ua!! Nidangin huchi bang hunte adamsung adinga hun nuam leh hun chiamteh taaka angaih himahleh, tuni in zaw huai bang hunte alungsima aphok khiak chiangin akoisan hiam naa a. Hunpaisa a hun nuam leh khiaklah huai ngoihngoiha angaihte tuni in zaw amah selphou a, enghoutu leh amah chilphiha, mai phentu hiin thei hi.

Semi-Finala lut zoulou Teamte, World Cup beima a azanpuan uh ziala agam lam ua akik uh hunta a. Zico in agam lam ua kik non ding huphulh mahmah a. Himahleh, Mexico City ah om denin, tam den thei hilou a. Innlam zuana apai hunta a. Innlam atun chiangin, nidanga amah ngaisangtuten bang dinmun ah amah koih ding uh hiam chihte angaihtuah chiangin, achi hum-mul thou a. Brazil gama nidanga amah kipahpihte teng a ‘lei dou gal’ tang dingin ngaihsun a, khua-leh-tui ahihna Brazil gam ngeiah, ui-ek-khu mah banga deihlouh, ngaihlouha oma, vial holhola omding zah dongin ki ngaisia hi.

Brazil gam lam manoh in Mexico City apan leng kheta ua. Brazil gam tung zawn hong tungta uhi. Tunglama Vanleeng apan a etsuk chiangin, Atlantic tuipi leh Brazil gam kisuktuahna, piautak muh theih a. Atlantic tuipi dum dide in muh theih a, Brazil gam-hul hing dipdep in kilang hi. Huai Brazil Tuipi piautak nuamtaka sehnelte ngou bibia in kilang a. Huai Tuipi piautak amuh chiangin alung simin hunpaisate hon phok kik a. Nidanga ‘Vualtungtuanna Nou’ kilom toh Brazil a ateam pihte toh ahong kik chiang a, huai Tuipi kianga khol tol dama, khovela khavaat ding dang om mahmahlou a atheihlai khong a lungsim in ngaihtuah khia a. Huai piautaka akhe khap uh a omlai mah diam aw?

Theihna neilou huai Tuipi kihot nouhnouhten Tuipi kianga ‘a khekhap uh’ taimangta a. A nunlui te uh sapkik a, kouh kik theih vuallouh dingin hunin ‘ngaihtuahna khovel’ folder ah docket ta hi. Zico adingin huai khekhap leh sulnungte poimohin, alungsim sunga a Pak-Huan sel guuk himahleh, Tuipi kihot ten theihpih louin, pamhaih sak pihlou uhi. Zico in zawng apianna gam adinga ana sepsuah leh Brazil adinga minthanna Football tungtawna ana lawhkhiakte – huai Tuipi kianga piaunela a milim bolte Tuipi kihot in alaak mang bangin – hunpaisa a aminhoihna teng lakmang leh nulmanga om bangin thei hi.

“Pak hoih nasak leh etlom nasak mahmah ah ‘Hiai pak kuaman lou kei un aw, ka it luat ahi’ chih gelh in taak mahle chin leng, huih nungten na laitaak simtheilou ding ua, huai pak mutpulh thouthou ding uh ahi”, Japan te thupil in chia. Hi e, diklo zel! ‘Pi leh Pu Japante aw, huchi bang thupil na neih ziak ua changkang houh na hi phiangsan ding uh e’! Alehlamah, pak tampite agim uh namtui in deih huai mahleh, gam lakah kuamah phoklouh leh apakta tu ding omlou in adamsung hunte uh zangbei ua, agimlimte uh leng - mihing a diktu ding omlou in huih khua ah thaam mang maimai uhi.

Khenkhatten ‘mial lak lungsim neu/ mial lak lungsim kochik’ ziakin kum tampi sung ana lawhkhiak uh min hoihna na mangsak ua, damsunga ahihna ding ua kilom tungzoulou leh a ‘phutawk’ uh phuzou nonlou in, ‘consolation prize’ hali viiviai a pomin tul pih uhi. Khenkhat leuleu in kum 15 sunga alamkhiak uh, minute 15 sungin phel zaak leuleu uhi. Zico in zawng khat vei penalty pek khelh in, Brazil gam mihing maktaduai 150 te lungzing sakin, mi ngaihsangna teng mangsak in kithei hi.

Hiai ahi khovel!! Himahleh, “A ‘fair’ kei lua” chiin khasiatna, muisiatna in nei ken aw, na hong pian dingin khovelin “Hong piang mahmah ve aw, Bawi. Khovela nong piang chiangin ‘fair’ takin konna ‘treat’ ding” chia hon chial loua, hon chiamlou zomahlai ei ve! Set-tawk mahmah! Bangteng hileh, hiai thudik “Khovel in ka lei hon ba lou hi” chih damdoi kha penpen akigen ‘damdoi tang-eng’ banga kahnuih viivei a na neek a, na pom theih chiangin mipil khat, veng sunga mi dot taakpa khat na suak dinga. “Khovel in ‘just’ taka hon ‘treat’ hon chiamlou a; huaiziakin, khovelin hon duatbiik ka kilam-et ding zong hilou hi” chih thugin lungkimtaka poma, huai thugina na kilat theih chiangin , mipiching khat - ‘Innkuan pihte phalna laakngailou a, mahni kikhut dota mikhual Ak-goh theita’ ding khopa mipiching na hong hita ding hi!

Leentheihna hong niam hiai hiai a, Brazil gam Luite koi ngiingei in Atlantic tuipi ah luanglut ua, Lamlian leh Rail lampite muh theihta uhi. Huai lamlian a Gari a taiten bang ahoulim ding uh, huai Rail sunga tuangten bang thu, bang la a geel mah ding uam aw, chihte angaihtuah chiangin ahoihlam kipe thei mahmahlou a. Amah lungsim ‘Van-a-khai’ bang mahleh, huai Tuipi kianga coconut kungte nidanga apou dan ngeingei in pou ua, Ni asuah ngeingei in suakin, atum ngeingei in tuma; huai Tuipi akihot ngeingei in, khol toldamta ning e, chih hun neilou in kihot den hi. Bangteng hileh, a taksa Brazil nisa, huih siang leh Brazil ann in achawm a hiai tan hing leh dam ahih chiangin ‘singkhual ah vai bang tham sawt’ theilou a; agam alei, a it leh ngaihte kiangah, Brazil ah kiklou theilou hi.

Vanleeng in Brazil khopi a aTualpi bohta a. Leenna apan kumkhe dinga atutna apan athohtouh dek chiangin, a tutphah leh ataw kimat hileh kilom in theia. Haksa sa tawk mahleh, hiai Leenna sungah tuden thei hilou hi. Leenna tolet apanin leng apolam en ngamlou a. A tutna leh Leenna kong khak kikal apai chiangin, ‘siiktum kai’ mah banga, hichi tuka akhe gika, kalsuan haksa ahihlam thei ngeilou hi. Huai Leenna kongkhak atun hun ding huphulh mahmah a, atunma in ‘a khut chin sungah’ tum mang thei leh chih ut tuntun hi. Atop atop in, Leenna kongkhak hong tunga, Leenna leilawn ah kumsuk hi. Leenna leilawn apan agaal lam a et leh, amah na muaktu mipi tampi ding meuhmouh mua, huai mipite tung zawnah Banner lianpi khat kizak a.

Huai Banner asim leh hichi bangin na kigelh hi:

“ ZICO AW, KHATVEI PENALTY NA PEK KHELH ZIAK MAIMAI IN KON NGAI NIAM TUAN KEI UH. KON NGAISANG UN, KON IT THOUTHOU UH. KOU ADINGIN ZAW KHOVEL A FOOTBALL SIAMPENPEN NA HI. KA LUNGSIM SUNG UA NA MUN LUAH THEI DING KUAMAH KHOVELAH MIDANG A OM TUAN KEI ”.

Sunday, January 11, 2009

SUTPU KHOVEL –II

Huai Sutpu omna Damdoi Inn na muh chiangin na lungsim ah ‘lam-etna’, ‘damna’ leh ‘the healing touch’ langlou a. Huai ektui, zuntui leh tui-niin chiteng luang zezu leh Damdoi Inn tuangtunga niin kih-huai chiteng na muh chiangin, haan khuksung mial bekbuk leh vot dekduk na mit kha ah hong lang a. Huai ekbuk, zunbuk leh a Inn himhim gim-nam chiiktakte naaka na diik khak chiangin, na tuap(lung) nuakin ‘band’ puang a; na naak leh tuap kala na huihlawng (wind pipe) in zawng lungkimlouh latsak na’ng in Economic hia bang hia thei khang, ‘blockage’ chikhat, hunchiam omlou in puangzui ngal hi. Huaiziakin, na awm bing a, ngasa tuilak apan a lak-khiak mah na bang hi.

Huai baangzul a khaaksoh , chiltui siatna leh kuvatui keuna nung san zezua, chikmah a hahsiang ngeilouhte na muh chiangin – lamdangtakin na lungsim ah haankhuk sung tangkhat huai dan, khohar huai ding dan hon phok-khe sak a. Haankhuk sunga chimoh leh hihtheih neilou a lum dekdok a; tuuk hoktui na haan tung leisai laka hong tumsukte, na taltang a hong taaksuk keuhkeuh ding a, nanglah nul theilou - kuamah hon nul sak ding lah omlou ding a, chih khong hon ngaihtuah khe sak a. Na tal zau in, na chi hum-mul thou sak sesu hi.

Hiai bang khovel, huchi bang ‘environment’ a niteng a nnasemloute, e aw! nnasemte kampau leh khohei dan na muhchiangin, ‘meidil-mei leh kat akang’ achih uh gense ngailou in na theisiam mai hi. Hiai mun zaw Nipi. Khapi leh Khovak in ‘Private Clinic’ leh ‘Nursing Home’ chih gensiamloute leh lamkhesiamloute mun ding leh tantawk dinga abawl hi mai thei a. A building zuunlouh, keplouh a lui nepnuap, phiat sing- zutsiang ngeilouh leh nelhuailou tak na muh chiangin, hiai inn ah asii-kha hiam, ahingkha hiam bek laanglou hi, chi a gen omta leh, mitam zawte kiguih ding uhi! Huai Damdoi Inn lupna, tolet, purdah, pindan leh vankhempeuh, Europe a hiipi, “Black Dead” achih uh omlai a kizang hileh kilomte na muh chiangin, na mangsia a, na paina peuhah Zawhngeu vomin na lampi kaan ut biik in na thei hi.

Ama phaktok kuamah theihpihlouh a duhthu asam chiangin, “Hiai a nna semloute, e aw, hiai a nnasemte - melmate, ka mihuat penpente enkoltu dingin enlah na mahmah ing e” a lungsim in chi siausiau a. Ama duhthusam atak a tung ngeilou ding ahi chih zawng thei a. Himahleh, kuan ahi a duhthusam-sam ding khamthei a? Thildang ah thuneihna khutme chin vom chia zawng nei kei mahleh, duhthusam-sam zaw ama tantuan kuamah khaamtheihlouh, ama lalna liauliau hia! Hiai a ‘thilhingte’ amelmate enkoltu hilou ua, atate Pa enkoltu ahi uh chih ahon ngaihtuah khiak chiangin, atupkholh leng hiloupi in, apasal sou in a phu litlit lai hiam chih va dom guih hi.

Neek ding zawn ngai a, a tate don ngai a. Huai a vok-kula mi vok a vulhlawh un, a Pi buaina theipih lou in adeih leh duhte om mai dinga ngai ahi ngei dinga, kideklou hialin leh, zum-leh-zah khuallou hialin, alungsim a avei zawng na kikoupih hi. A buai luatna lam un, a uital uh bang ziaka apu omlou hiam chih hilh khalou ua, inn kong lama aging om tengin a Pu hong tungsa in phur takin a mei na pek a. Bangteng hileh, hilh hilh le uh leng theisiam tuanlou ding zawng hithei hi!

La phuaktu in “Nangtoh om leng mun khempeuh nuam e” achih mahbangin, a pasal omna mun huai Damdoi Inn ah alungsim tham den a. A omlouh kalin bangna kiphamoh ding hiam chih angaihtuah chiangin, a lupna kianga tut a, amit phiat leh khut-tal taang teng bang a genna hiam chih ngaihtuah ut tuntun a. Himahleh, mihingte hinkhua in kiphamoh leh ahilou theilou hau a, mihingte ut tok mahle uh mun nih - mun thum ah hun kibang in om theilou uhi. Atate khat anung a pua a, khat ama a pua a, khutlang khat a khat kai a, akhut lehlam a apasal neek ding sun-ann bom akhai a, kinleh buanga Damdoi Inn lam manoh a apai chiangin; khovel in amah ngaak a khol thup in thei hi.

“ Ngaihdamna man” lah abei ding hita a, apasal guh leh tang kitante kizom nailou ua, aliamna mate lah atamzaw septic ua. A pasal natna chikmah a amanga leng amat khak ngeilouh a Mangkang pau, a Greek pau leh Latin pau in gentheita a. Himahleh, huaiten damna pelou ua, atate gilkial dangtaak zawng neem lou a, ataaksap ong uh huulou uhi. A “Mi Ngaihdam” te unlah, ‘Pathian min a kingaihdam” thupi leh bukim sa ua, veh ding-olmoh ding don nonlou ua, a bat teng uh din khinta in kingai uhi.

A pasal hong damleh leng, sep-leh- bol ah nidang abang diam chih angaihtuah chiangin, akoisan hiam nna a, ata ngeek anawi piaklai atheihlouh kalin koi tuntun kha hi. A pasal dam na’ng a Leiba bangzah neih beh- zawnbeh ngai ding, hiai atate ….? Mangbang lung dong tongkhonga, gending sakding dang lah theiloua, amah theihsunsun a “ Toupa, kou hichi kei ve uau” chi koma Van lam en-tou a. Van ah Aksi leng zuai mu a, alungsim sungnungpen ah amah entu leh ahaksatnate theihpihtu, vengtu om in thei a. Ama baan ding, ama baan ding uh mial in inch khat zawng mu thei kei mahleh, huai amah venga hiai tan tuntu khut ah atunung hun dingte uh kemsak a.

Tuzan zaw ni bangzah hiam nunga a ihmut limpen zaan hi a. A khanloh in ataten amah na koi tiikteek uhi.

Sunday, January 4, 2009

SUTPU KHOVEL-I

A Sinlai bu a, “Na pianpih pau nam-mol pau ahihziakin, nam-moldangte- America a Red Indian khongte pau mah bangin, pau aw ging 16kia a om a” chih schoola azil ziak a akhovel muhdan piangsul ahih ka gingta phal kei a. “ I tun leh zua lungmolin ... “ chihla sa a khangkhia ahih ziak ahih leng ka gingta sam kei hi. A pianpih pau a azillaitanpha Meiteite laigelh letkhezawk a, a laibu kom toh khuikhom zok a, MIL chi a azil ziak bang leng hilou mai thei hi. “Neek khop lawhkhiakna ahih naak leh” chih thugin anei a. Huaithugin ahun ah bang ahunlou ah bang - tangvom gen a gen gige minam ahih ziak zong hilou mai thei hi. Himahleh, aduhthusam ahihleh, nek-khop lohkhiak a,
lohlaak ni chianga, a za-ip apan ‘thaiboih’ bag lakhia a, sa-nga pava nih toh innlam pai nalnal hia.

A kholui khuk uleh, huai bazaar khang a luiguamtan amau gam hiin ngaia- a mangkang pau takin ‘ei control area’ chi hi. Huai ‘area’ khaapkhat kia aleng akhen khak chiangin, ui guta agen uh mah bang pah khualkhual hi. Huai khenlam peuh mah ‘gamdang’ chi a, atengte zawng‘namdang ’ chi hi. Gam itna chih angaihtuah chiangin, ‘namdangte’
hawlou a, gam leh nam it theih ahihlam mawngmawng thei khalou hi. Huai ziakin, a sinkhaa-tui a kamsung a hong khatou velvul zen a ‘namdang’ achihte ahuat chiangin, ‘nam leh gam it’ kichi in amahleh amah kipaakta mahmah hi.

‘Misual’ chihin ahihna tak gen chian theilou a. Aziak ahihleh, midang adinga sual viau dingin ahangsanna in daihlou a. Ahihziakin, aduh le ut teng amah a ding a hoih khat leng omlou hi. Dangka tengkhat, tengnih tunga ginom a, asang a sim loh khiak sangin, tengkhat-tengnih a eukhiak theih chiangin - amahleh amah ki tuisa buah ahihlam kitheilou in, pil kisa in - siam kisa mahmah hi. Huai in mithangpaihna atungah leihbo khasek hi.

A khamlouh kal a gen dingthei leng hiloupi; akam nam zek chiangin, agen ding itatsatlou a, khovel a hatpen, pilpen leh, vuk sang aleng ngou zaw bangin kithei kheguih zel a. Midang gen noplouh teng gen a,"mizahtaakhuai" - huai neck-tie oka, sun khovaak a, misuam leh guktaak-laaktaak ching teng ngaitheilou in kou zialzial zel hi. A zukham ann kham lungmok in, ahong kiknon ding khuaimu bang a hong kik ding hia, ahihkei leh khetbukin chih don phalou in huai ‘ gam it’ te loi khong, “Bang a na aim & objective uh” chi heihai thei zel hi. A kham sungteng ‘kamkei’ lunlai bangmai in hangsan a, akham a ven
chiangin, lungnou suak suk zel hi.

‘Mizahtaakhuai’ leh ‘nam-leh-gam adia sem’ teng sulungkimlou a,nikhat, oh! Zankhat mitlian tuak kha a, zingkal a zingzu simten lamlian nola hoktui luanna guam a khophoklou a suklup phong uhi.Khovel a Damdoi inn niinpen leh buahthah penpen kidemna om taleh,tuhtu omlou a khatna la ngeingei ding khop a niin lah, Damdoi inn omsun hi boksi ah polut uhi. Hiai Damdoi inn a sem Nurse ten damloute a biitakin, a puansilh uleh a omdan ua pana, aza-ip uh gikvaklou ahi chih theih ngoihngoihte gelgot a, kouzialzial leh hansan gamgam damdoi hoih pen in ngai uh a, pan zawngla nasa uhi. Damdoi inn hulliap a puansia tung a khophoklou a lum in, azi in amaitang thoupi
boh ding vengin, tanchinbului khat in zapzel a, vaihamsaan hun a Doctorte – hiai khovel a migenthei leh liangvaite kiang a hongkilaak hun ding uh ngak lahtakin, tuithol khat toh hulliapah na ngaak uhi.

Hiai Damdoi inn ah Nurse leh Doctorten na muakin na olmoh kei mahle uh, amuaktu dingbel na om tham hi. Huai Damdoi inn sung a Ekbuk a, ek letneinoite apanin Santeen hik, TB hik, Sungkhoh hik leh Khosikpi hik te ‘goth’ leh ‘magoth’ te mah bangin, huai Damdoi inn kil li apan in a muak dingin hongpai noinoi uh a. Huai mi-atna dohkaan tung a Sakol hik (Tetanous) ten zawng amau ‘control area’ sung, mi-atna pindan vengbit dingin ‘si-thuu nam’ zen in sem ua, si-thuu leng nam deuh gige uhi.
Tetanous hikte a number a tawm zaw deuh ahih chiang un, a ‘control area’ uh veng bit dinga pantaktak a apan uh ngai ding mah hi. Khovel koilai peuh ah natna hik hiin hiklou hita leh, mahni ‘control area’ ngaipoimohlou bel omlou hi!

Amin leh veng omna gelh khial nimnem mahle uh, tanchinbute’n mikhut lum athuakthu hon gelh sam ua. Tua akhoihtuten a Indongtate uh palai in hon sol uh a. Indongtaten kingainiam takin, ngaihdam hong ngen uhi. ‘Non ngaih dam kei ua, police a thubuai na report uleh, nou sang a kou police golhgu tam thei zaw ding unga, court ah leng kou pan zohtan na neih-leh-lam un daihlou ding hi,’ chih toh thuah ngal uhi. Innteekte zak phak dingin, ‘Veng commander’ le amau naute ahi chih zawng gen zauh uhi. Mihingten i theih dia kilom i theihlouh chiangin, ki kiguiha, i hisaplouh lamlam in thil pai sek hi. Huaiding akhualpih ziak uh ahi ngei dia, ‘Pi leh Pu court anon khin uleh lah, court ah vualzou le uchin le, court thupukna gelhtupa ka makpa pa uh lomte ei ve’, chih deihsaktak in hilh bok uhi!

Plaster a kipum tuam a, na khe Damdoi inn lupna khekhuanto lam a khaua kikai a, akhau mong a suangtum, sikhal adim khat kikhai velvol a om chiangin ‘ Phuba laak Kei a ahi’ Achih olsamtak a pomsuk mai alampi tomin, pumpelh hoihpen hi. Huanah, na zi leh ta te neek ding - na pu zawnten/ na suungten buhchii dia akoih uh na lawinu’n natate -gilkial leh dangtaak a a om ding uh a ngaihngamlouh man a, ava nget khiak hia; na ki etkolna’ng damdoi khatvei thu a, a course kim aleng leizoulou a, khatkhat a sumleitoi ding muh dana zil a, na innteeknu un alei ahihchiangin, ‘Pathian min a ngaihdam thuai mai’ pil huai in hangsan huai pen hi. ‘Ngaihdam’ olsam deuhna dia ‘pektamlou’ maitang diaahon toi khong uh etlah huai ngoihngoih thei bok hi.

Thursday, December 11, 2008

LITERATURE:Mihing Khutsuak Thil Hoih Leh Etlom(A layman's rumbling)

SAP LA phuah siam minthang John Keats in “ Thil kilom tak zaw tangtawn nopna/pahna hi”( A thing of beauty is a joy forever) na chi a. Thil hoih, thil etlom leh ngaihnobei te pahtaak huai a, amuh nuam a, khovel sunuam a, hin thaman om sak hi. Thil hoih leh etlom te - mihing bol tawm gamgi in khum bichilh theilou a, amai uah lungsim gamgi zawng zulmang uhi. Hun leh kum pai liamten a manphatna uh kiam sak tuanlou a, khangthak hong piang zelten homthoh in phungvuh tou zel uhi. Huchibang mihing khutsuak thilhoih leh etlom – ‘tangton nopna’ tun theitu leh ngaihnobeite lakah Literature – Thu leh La I chih in mun poimoh tak luah hi.

Mihing buhsih kia in hingtheilou a. Buhsih kia ne a hing - mihing khat na om bang hita leh zawng, huai pa hiam nu hiam hinkhua, hinkhua nuam leh hinkhua en huai pen hilou ding hi. Buhsih mihing hinna adingin poimoh ahi chih nialvuallouh a miteng theih hi. Himahleh, buhsih avuak a neek sang a mehtoh meh a, malta vui bang i liah zeuh zel leh nuam hunphet hi. Uisa aduhten duh mahmah ua, himahleh, uisa amah chauh a huan nimtop a neek sangin - lengmasel hiam, anphui hiam toh huan khom lim diak a; tua uisa a helpih, sohpih a om chiangin uisa ahihna dau sak tuanlou in, tua uisa - uisa sak khol diak hi, chi uhi. 

Huchimah bangin, mikhat in - bil a azakte, mit a amuh leh khovel a ahinsung a athiltuahte ah ngaihdan leh ngaihtuahna nei thei. Huai atak a omte kia hilou in mihing lungsim a om, atak a tung ngeilou ding zawng thil tampi om hi. Huchi bang thilte ngaihtuah a, sui a, gen a, phuak a, sa a a om chiang in, mi phaktan pha, mi ann neek hun a ann ne a, mi kam khuah hun a kamkhuah thei mi khat, mi taktak chei a chei theih mihing ahi chih ki chian hi. Huai tuh literature i chih hi.

Literature ichih thu leh la, mit a muhtheih a kilang khen lam gam a om, migen i zakte sang a thuk zaw, mihing suangtuahna, a let leh neu leng teh vuallouh – mihing ngaihtuahna khovela awmte gen khiakna, phoukhiakna ahi i chi thei bok a. Literature mit a I etchiangin i thugelh in Aesop Thangthu Pilte bangin atopna ah Zillai ahon pe ding chihna zawng hi tuanloua. Huai ichih hangin, literature sungah angaih nop leh zaknop huai ding lela pilna leh thudik kiphum zawng tampi om hi. Huai thu hiam - la hiam i sim chiangin ngaihtuahna hon zang sakin, khat vei leh hon kipak sakin, khat vei leh hon khase sak thei a. Huai chiah ahi mihing hinkhua, huchi bang a hon soisa thei thu leh la te literature ahihna hi pen hi. 

“ Laiziak tep ahoih kei” chita le hang, hiai thuvual in athu-tun leh a gen hoih mahmah, dik leng dik hi. Himahleh, athu tun ahoih kei chihna hi hetlou lah, literature mit apan et in manphatna neilou hi. Literature toh kisai ahih chiangin – i theihsa, a thumal zat leng i theih luat, athutun leng thulamdang theih ngeilouh hi silou- ahih ziak a tua thumal i theih sate mah volhdan thak, gen khiak dan thak, akilom aki lom a gen dan thak a hon gen a, thu hiam la hiam ahon suah khiak chiangin huai tuh literature hi.

Etsak na’ngin la khat en khomta le hang
,“Sawlkha tang silsial nuai a houlung i kup,
Kumsawt zong ngaih aw zuanna danglou; 
Singlel simthu’n lailung non ngilh zong,
Sen ngiingei ngaih aw chi ding hing e”


Hiai atung a la tang khat i gelh khiak ah – la pau hiin a thutun hileh lamdang lua omlou a, theihsa ngen ahi, chih theih hi. Ahihziakin, hiai Article gelhtu pa’n hiai la asim chiangin hiam, misak azak chiang in a dekmul thoutou phial hi.

Amasa in hiai article gelhpa vel chian phot le hang: Saptuam Upa khat hia, zi aneihna kum sawmnih valta a, tanu-tapa nungak-tangval nei ta hi. “Khovel ah som vei kiknon thei hileh, tua a zi ngei mah som leh khat vei neih non ut mi ahi (a zi in lem asak leh!)”. Phalbi leh nipi ataltang in thuak tamta ahih chiang in – mi’n amah thei khol kei mahle uh, ‘pa tal lang’ ahi chih zingkal tengin banga kitaak liimlang in hilh sek hi. A gil zawng akilom hun lel in puak kiikei hi!

Ahihleh, bangziak a hiai Pa Jampu la phuah in hiai Article gelhtupa – hinkhua nikaailam a ding, a kamsiamlou deuhten ‘ pa upa lam’ achih uh- huchi tuk a khoiha, thazoh thei ahi ding, nungak-tangval lai a kik non tum lenglah hi zenzenlou a? Aziak ahihleh, hiai laphuaktu in a la pau zat dan, a thumal lepkhom dan, agentup genkhiak dan asiamluat ziak hi. Huanah, a la khaih hoih a, a thumalte i sim chiang hiam, i sak chiang hiam in a luan khiak dan hoih in, duhthusam hi. Hiai ei voi literature i chih!! Huchi bangin la chitchiatlou, thu ah leng lungkuai, kilom leh etlom ngoihngoih gen khiak dan, puak khiak dan om hi.

Alehlamah, thugelh theih haksa, agelhtupa’n bang ahia a gen tup chih, hilhchet dan tuamtuam a mi siam tuamtuamten aki gen huan ua, simtute pilna leh thil theihsiamna chou thei thu leh la ten zawng literature ah ngaih sang loh uhi.

Mihingte mun tuamtuam ah tengin, nam tuamtuam, avom bang angou bang leh, chin dan ton dan, pau leh ham ah te kilamdang mah le hang, mihing ihihna sung-gil, alaimu tak ah kibatna om hi. Hiai asung-gil tak khoih kha thei literature ten koi mun peuhah ngaihnat loh a, khovel ah gamgi neilou in koi peuh ah ta vek in, apaina peuh ah kong zapi ahon in om a, lehlam leh lam ah na vai dontu ding om hi. Huaiziakin, nidanglai BC 1000/900 vel a kigelh Hebru literature Sam Laibu ichih mai uh tuni tanin ngaihnat in om hi. Huanah, BC hunlai a Greek literature Homer gelh, Iliad leh Odyssey te tuni tanin mihingten ngaisang lai uhi. 

Huanah, kum 500 vel paita a English laigelh siam Shakespeare in a gelh Tangthu, Liimchin leh Lavui te tuni tan in – luilou in thaktou zelin khangthak ahong piang touzelten thaksak tou zel uhi. Aziak bang hiam ichihleh, mihingte apotham a ikilamdan nate, mel leh puam mai hilou, chindan ton dan, laisiamna, sum-leh-pai hauhna leh gentheihnaten a suklam dang khaklouh, mihing sung-gil a om , mihingte mihing ahihna uh khoih kha a kigelh ahih ziak hi uhi.

Literature bang ziaka zila, ngaipoimoh ding ihi hiam i chih leh, literature hi mimal leh nam lungsim, nam zia te hilh chetna hoih pen ahih ziak hi. Mihing hinkhua i chih muh theih a kilang khia leh kilang khe lou om a. Huanah, mihing ngaihtuahna khovel atak a tungtheilou lah, mihing lungsim suangtuahna a lah om boksite literature apan in kisui thei hi. Mihing hinkhua a om- itna, kingaihnatna, phattuam ngaihna, lomhoih aki bolna, muanhuaina , ginomna leh zalennate literature in tunvek hi. Huaithute i zil a i lungsim a ingaihtuah chiangin pilna, mipiching hihna leh thiltheih siamnate hon pia a. Pau leh ham zawng phungvuh in - kaankuah hi. Huaiziaka, literature ki zil hi. 

Literature ichih chiangin novel te, poetry chi tuamtuam, play te, short story te leh essay te huam tel vek hi. Literature in lungsim ngaihtuahna hihliana, lungsim ngaihtuahna ah a sauzaw leh za zaw hon musak a, hin khua nuam sak a, hon sukipak bok hi. Huaiziakin, literature a sang minam khempeuh nam leh gam enkoltu dingin chin ua, gam piakin zawng om uhi.

Nam pil leh nam changkang peuh literature ah hausa ua. A changkan ziak ua literature a hausa hilou in, literature a ahauhsak ziak ua nam changkang suak hi zaw uhi. Literature ichih nam khat damkhosuah na’ng a kulhpi poimohpen khat hi a. Literature nei mulmallou namte atenna gam uh leh amau min suang gam, Map a koktheih ding nei khovel pianchil apan tuni dong om ngeinailou a, tunung chianga zawng a om gintak huailou hi. Literature hoih neiten aneiloute ol ol in pau leh ham, culture leh khovel muhdan ah te nomvalh ua, literature hoih nei ten khovel khangthu gelh uh a, amau gendan leh chiamteh dan ahi dan suak suk mai hi.

Tulai khovel ah sepaih leh galvan toh lalgam bolin, gam kek theih hi nonlou a. Himahleh, literature - ngaihtuahna, khovel muhdan, chindan ton dan, pau leh ham ah gamkek in nam dangte gallaak in lak theih hi. Huchi bang mahin, literature lam a na kulhpi luh khiakin om thei a. A hihkei leh, nang aluh khetu, gal laak a midang la tu na hi thei a. Hiai tungtangah neutral chih omthei lou a, a koi zaw samsam hiam na teel ngai hi. Huaiziakin, nang dam sung kia ngaih tuahlou a, khangthak hong om dingte, na tu leh tate dam khosuahna dinga literature kulhpi muanhuai na not siat kul hi.

VUAH CHIIN NI


TUK LAI a vuah azuk khit chiangin, inn khang a Huan a Nahtang teh apanin vuah mal tak sukin anuai a ateh nuai nungzaw deng ging keuh a. Huai apan tua tuimal mah taksuk nawn in anuai a Nahtang teh deng suk nawnzel a. Huchi bang in zankhua in a Solfa nei a, music lepsiam takin in alep a, avaitu kizen takin a vai hileh kilawm in ging keuhkeuh den uhi.

Zing khua hawng vak chiangin, tua Nahtang uum a Nahtang pak zute tawp dingin vasa nupa, tha-it tak hileh kilawm in hawng leng ua. Tua Nahtang uum kimvelin kitheihsiam melpu takin, dak laplap kawm zelin Nahtang uum a Nahtang pakte tawp zel uhi. A mul pou dan leh a mul rawngte uh et mai in leng a bawltu in duat tak a, akilawm thei pen ding ngaihtuah vengvenga a bawl ahi chih kichiang mai hi. A muk zum zizeuhte amau tawh kilawm khawm in, pakzu tawp ding a Siamtu in a siam ahih dungzui in, pakzu tawp na’nga hoih in, pakzu atawng penpen a awmte zawng awlsam tak in tawp khe thei zel uhi.

Sun hawng hih chiangin kawilam apan hawng pai hiam chihtheihlouh vuahpua meivawm in hawn tuamin, kitatsatlou in vuah zu ngiahngiah a. Khiinpi tunga kanpuak te vawmbekbuk in nel huai lou bangin lang mah le uh, hiai bang vuahchiin ni adingin khawvel sunuamtu hia. Vawmbekbuk leh iinkingkai apanin, puak kiikei leh ngouliklek, namtui viauviau bawksi hawng piangin – belkuang sung apan i sawk seuhseuh chiangin khawvel ah kha-vaat ding dang tamlou hial hi.Veng naupangte inn kawng guam ah hawktui chingin buai zen ua, vuahmal tak ging ngiahngiah kalah apau ging uh kiza mialmial hi. 

Nitaklam hawng hih chiangin vuah hawng theu a, inn nuai leh sumtawng bel a Ak awmte neek zawng ding in hawng kilaam khia ua. Kawngtual ah, Aktal luisan in - Akpi la nih kal a teel zawk dingpen atheilouh man in lunglutlou pi in khuang hi.

Akpi nou kai in anou te neekzawn pihin, api tuk nana a nouten um liai liai in tu seseuh uhi. Famkimlouhna khawvel ah Akpi in Huan sung ah anou taisan kha a, anou a pi kiang tungzoulou a, chimawh mangbanga ham chiakchiak zak ding zawng awm a. Kawlgit ten leng vuahtheu sung a atamthei pen nekmuh tumin, hun hoih awmsun aamtakin neek zawng ua, zawngtah kung leh inn tungvum kal kawm tuahin vial lenlen uhi. Phialphiah nupa, kithawh kawm a bikha kailap a abusung ua lenglut a, bang hihpen uh hiam chih theihlouh a hamchikchik zawng zak ding awm hi.

Khawkhung tang a Ni tumsuk dia kisa, mihingte mangpha khak hileh kilawm a sawtlou hawng kihiil in – bouruak a tuimal awmte hawn sal kha a. Huai huihkhua a tuimalte Ni zungin hawn salh chiangin, tua tuimal neu chikchikte sunga Siamtu in etlawmna aphum gukte – Ni awmlouhna lampang Suahlamah - Sakhituihup rawng ze tuamtuam akibawl kilawm tak mai in hawng lang khia hi. Gal lehlam tangah, tunglam bouruak a meipi lengte liim tai denden in kilang a. Inn sakte bawngnou nawi duha, api ngai a ham in Ni tum na’ng sawt nawnlou hi chih hawn thei sakthak nawn hi.

Vaikuante hawng tunma a tuitawi dingin inn ngaakte kuan ua, innsak lampi ah tuithei hawm ging avangkim in zakin awm hi. Khawvel kilawm saktu ding a A hawn sawlsuk hi dia agintaak, tuitawi dia kuan zawng anung lam pan gal muh hi!!!


Monday, September 22, 2008

NUMEI

A pau kawi khatin kek-kia sakin - vanpi ging saka, khawvel nguisak thei hileh kilawm a. Huchimah bangin, a pau kawi khatin khawsiat nia Ni hawng langa, mihingte gentakloh, sing leh lopate tanpha khanglo a halhsak mah bangin khawvel suvai vengin, thatho sakthei a. Mi beidawngte lam-etna thak guan a. A aw neem in lungsim leh taksa tawldam sak a, hihdam theihna zawng nei hi.

1. “Numei bang atel hiam?”

Nidanglai a Persia mipil khatin akhuakpilna tengteng senga angaihtuah vengveng nungin “pathianin rose pak, lily pak, gulpi, khuaizu, apple gah khat leh naasa a mautuaituai mek-khawm a; huai thil tuamtuam ahel khawm teng pathianin ‘numei’ chi a sam hi” na chi hi. Na gintak leh gintakloh thutuam hita leh!! Khenkhatte leuleu inlah, “Pathianin numei abawlma a pasal abawlna ziak ahihleh, thiltaktak I bawl ding chianga kisin phawt ngai a. Huaiziaka, pasalte - Pathian kisinna hia, numeite ahihleh bel ataktak hita hi” chi uh hi. Friedrich Nietzche taget inlah “Numei zaw Pathian thil hihkhelh nihna hi” nachi leuleu hi.

Sir Arthur Conan Doyle in Sherlocks Holmes kam apanin “ Numei gen khawlh sangin khua awmdan - khua a phat ding leh phatloh ding - gen khawlh awlsam zaw hi” chih nagen sak a. Spain laigelh siam Cervantes in “ Numeite ‘yes’ leh ‘no’ kikalah phimzangkhat zawng tazo kenteh” chihin namkip nawn hi. Huaiziakin, Sir G.K. Chesterton in “Numei te khut lumleh banga alungsim uh a khek vialvial theihna un, pasalte zi khat kia a lungkimna pia a. Aziak ahihleh, zi hoih khat na neihnakleh, na zi in alungsim akhek tengin zi thak nei bang na hi mai” na chi hi.

“Atung in” Pathian in khawvel alungkimna bang in bawl khia a, en in hoihsa hi. Huaizawh in, Amah kibatpih mihing /pasal - Adam kichi huai khawvel leh asung a awmte enkawltu dingin bawl khe nawn a. Adam amah kia a a awm hoih salo in Pathianin a kithuahpih dingin ‘Numei’ pia hi. Numei kichi amah makhua khual thei tak ahih ziakin, huai ni apatin Adam lungsim ah ‘a –awng’, amah numei lo ngalin ahukdim theihloh ding bawl ngala. Kum hiaizah leh khang hiai zah atam apai nungin leng, Adam suante lungsim ah numeilo ngalin a hukdim theihloh ‘awng’ awmlai hi. ‘Mihing Version-I’ akimlo bangzah hiam ‘Version-II’ ah sukbukim ahihziak leng himai thei hi!

Greek mi khawvel a mihausa minthang mahmah Aristotle Onasis in “Numei awm kei leh sum-leh-pai hauhsaknate bangmahlo mai hi ding hi” nana chi hi. Numei ‘yes’ leh ‘no’ kikal kawchik tawk mahleh, numei ‘yes’ leh ‘no’ in pasal hinkhua ah genthupi tak nei hi. Huchizah dawnga thupi himahleh, numei bang ahia, chihdawtna Adam apan tuni dawng kuaman gen chian theilo ua; huai genna dingin Thu in daihlo a, La in zawng ahihnatak awi khe zolo hi. Ahihziakin, paumawh pasalte - kawnga khekawl tangthei peuhin kamin genthei kei mah le uh, alungsim sung-gil uah bel numei (amau adingin) bang hi hiam chih theichian mahmah ua. Huaiziak takin, numeite zaw ‘Genloh a maang’ hi uh hi! Huaiziakin, “Numei bang hi uh hiam” chih lampang ah buai dah mai ni hang!

2. “Sen ngaih……”

Ka neulai in nikhat mikhual nungak thum ka nei ua. ‘Sawltak numei’ achihte uh hi. Alak ua khat, sauzinzen khat, akhuk, oh! akhuk tantan tuh ka mukha kei a, a ngal khawng , a siak khawng vawkthau anuh hiam zawlkelkel khat a gukin kana ngai zawng a. Ngaizawng lua kahih chiangin, a awmloh kal ua, a lupna ua azan puan uh kava napnap leh kava ihmu kha hi.

Ka nu’n “ mikhualte lupna ah va awm awm ken, azan puan uh na hihniin kha ding” hawn chi a. Mi zawlngai a kuiku zen,mi theisiamlo vang lak!! Ka nu adingin theih siam haksa mah ding hi, atapa kum sagih paita apiang ahih chiangin, zawlngai amim bangthum dingin gingtalo ding mahmah hi. Hiai in pasalte valno(puberty) ahihma un zawng numei ngai khin uh ahihna langsak hi.
Zomite paunak in “ Sen ngaih leh vang-ngaih” na chi ua. Neulai leh tuailai tunga zawlngaih haksat dan genna hi a. Huai hunin I ngaihtzawngte kiangah I ngaihthu kigen ngamlo a, I ngaihlam leng I ngaihten theilo phetlou in, I hinlam zawng atheihloh hun uh tam a, aguuk in mahni awm munah kingai mahmah hi. Hichi bangin lain nasa uhi:

Ngaih chih buang tawngdam sanloh, hem lawh lung-gulh
Lungzuang liang tul lim kai-ah lai neem ing.

Nang vang ngai awmlai vei bang lungtuak tangneem
Chiaukuam zangva’n, kei nawng laikuai ei-ma.

3. “Sanneem no”

Pasal naupang khat hawng khanglianin, “sen ngaih” apan in “ vang-ngaih” ah hawng kaisang a. Huai hun zetin tuh hichi bangin lain hawn awi hi:

Etchimloh, hochimloh sanneem no
Kawi kuam sal bangna hei hiam
Tangsang-gah ken na heina ngai veng.

Heutupa Dr Langkhogin La phuahin lungsim kilometer maktaduai asim tampi paisak thei hi:

Sawlkha ah I mai mit gel
Gawm maini ka san neemno

Hiai la phuaktu leh a lawm ngaih muntuam tuakah awm uh hihtuak hi. A ngaih zawng nu akianga awm a, itna simthu genkhawm pih utmah leh, amun leh hun in ziltalo a, hi theilo hi. Huaiziakin, hiai la phuaktu in, a sanneem no tawh a awmna tuak ua pan a, tung a Khapi, km 4.50 lakhs agamla, akituak a et a, amit uh, Khapi a gawm a ut thu lain sa hi. Huai in bangpi semkhe lemluam kei mah leh, hiai la phuaktu adingin kineepna awm sun hi a, kingaih natna leh kinuamtuamna gawl lua hi chih ensak hi.

4. “ Ka thaitawng aw…”

A hunlaia khawvela sepaih heutu minthang, Europe gambuppi akhe nuai a sikdenzo khawp a heutu lawhching - Napolean Bornoparte zawng azi Josephine mai ah ‘tawngdawl lep bangin’ nem ngiingei hi. Milan khawpi a galdo a a awmlai in azi Josephine, Paris khawpi a awm a itna simthu khak dena. Azi in “kei leng Milan ah nang kiangah kawng pai maithei” chih alaithawna agen ningniang lel lehleng Napolean - naupang Krismas dek kuan a phulalen puan-ak thak nei tawh kibangin kipak a, ui mei kang bangin awm maimai theilo in phevel vul hi, chi uhi. Napolean, thaupi leilingzen a ging dumdum leh thautang lutung a vuahzuk banga azuk chiang a zawng mitphelo pa’n, a zi Josephine kianga alaikhakte lakah “ kawn nak ngaihluat ziakin ka sia leh pha theihna tengteng abeita a, hawn ngai dam in. Mi vantang leng phazo nawnlo ding khawpin ka buai gawp a, ka hinkhua zan a mumang beitheilo bang ahita…” chih zawng tel hi.

Huai khawvel pianken in apiak numei thil hihtheihna in amat khak , England kumpi Edward VIII in zawng, England lalgam - nitum senglo a lian, kawilai hiama Ni atum chianga, kawilai hiam a nisuak theikhawp alian gama kumpipa hihna sangin-America nuthawi khat Wallis Warfield Simpson kichi tawh Thosilen khat kikawp natel zaw hi. Khawvel kidopi nihna hunlai a England Prime Minister, pa thawmngaihtak Winston Churchill in azi Clementine tawh kum 57 akiten nung un leng, azi khamzo mahmahlo leh ninhuai sanai mahmahlo ahi ding a, hichi bangin lai thawn hi, “ Hiai khawvelah mahni angma sialnaten hawn hihbuai lua a, huaiziakin si mai in, khalam khawvel kawisan hiamah, angmasialna ten hawn sukbuailohna munah, ei nihgel kituak khawm nawnin, huaiah itna bukim in hawn it leng chih ka lung-gulh tuntun hun atam mahmah” chiin laithawn hi.

America President lui Lyndon B.Johnson ta leuleu inlah Lady Bird kiangah “ Nang haipih khawpin kawn it chih tuni a ka theih khiak leh ka tup asang huaihuai a, ka kisathei mahmah a, ka awm bang leng a nuama, tha leng hawn pe mahmah”, chiin a ‘thaiboih’ thu kisak theihpih taget hi.

Liando in Gunlui a tuilian apan azi hunkhezolo a, azi akhuai niin hiai bangin la na phuakta hi:

Guntui tung a sawn ban ka kaih
Ka thaitawng aw, na pam lua hi.

Azi sihnunga atung a thiltungte I ngaihtuah chiang in, Liando in azi khuai kei leh, aneih alam a humbit zo diam aw? Mitampiten azi tawh dam khawm uh hitaleh, aneih-leh-lam humbit zo dingin gingta uhi.

5. “Bel kitam baih apan leihbuak thilhihtheihna leh pasalte”

Samuel Johnson in “ Dan in numeite thuneihna apiak khawl lohna san ahihleh, khawvel pianken in numeite thuneihna apiak tam luat ziak ahi” nachi a. Zomite paunakin “ Numei in zawhlah neilo” na chi a. Pasal kichitak sakpen zawng numei in chihtak zeta azawl uleh zo ahi, chih na hi.

Hiai khawvelah numei chituamtuam na piangta ua. Aigupta kumpinu melhoih minthang, amelmu peuhmah “a zawl-ai’ in bum chi khawpa ana gen uh Cleopatra te leh Greek gama Troy khua a nungak melhoih minthang Helente tunitan a atangthu uh khawvelin genchimtheilo uhi. Helen itna kituhin Troy khua leh Spartan khua na kibalsial nuaita uhi. Hiai nungak melhoih nihte igen hangin Mother Teresate, Lady Dianate leh Nightingale te I mang-ngilh chihna bel hilo hi.

Pasalten “Ngal ha-paksa tum kik lo”, “Pasal leh tempawng” chiin kisial sek mahle uh, pasalte Dan bawlsa numeiten ‘amendment’ na bawl zel ua. A “Acts’ min kheng silo in, lah, a Acts in atup leh ngim bel pasalte theihloh kalin or pasalte theihpihna(!) tawh, numeite etkaina nuaiah, “charlem” in na awm thei zel hi. Numeiten “A hihtheih liai leh zaw….” kamdam deuha achih chiang un pasalte nem duaiduai uhi.

Naupangin tungman ameek ua, a utut uh abawl bang un, numeiten pasalte amau utna tawh a utut uh suah ua. Numei khut ah Lungno Pangpalek kilawm tak suak thei a, Pangpalek kilawmtak zawng Lungno ah kiknawn thei tang hilhial hi. Pasal khenkhatte, Akno banga zun niinglak thai teuhteuha khawvela adam sung uh zang ding a kilawmte zawng, numei ‘ai’ nuai ah Muvanlai suak ua, meipi tawh kimawlin khawvel suk et thei uhi. Khenhkat te leuleu lah, numei khazak nuaiah, Vaphual tangsa Va-ak tangin, mi niinpaih peuhin ki naamtak thei zel uhi.

6. “Kawm kim ta pasal sagih neisa….”

Thilhih theihna in mawhpuakna kengtel a. Huanah, thilhihtheihna chituamtuam awm a. Huaite lakah numei thilhihtheihna zaw, akilang a khawvel muha vualtungtuanna ding a thilhihtheihna hilo a, neem-ngiingei a thilhihtheihna, mit a muhtheihloh thil hih theihna, ‘soft power’ achih uh hi. Huai dingin Bible in zawng hawn sinsaka. “Numei lu zaw pasal hi” na chi hi. Numei thilhihtheihna - pasalte maiteh leh belawi teh mal banga amal neen ua – dawl bang a alep ziahziah theihna uh, vualtungtuanna leh kithupisakna a azat chiang un vangtahna leh hamsia in zui thei zel hi.

Nidanglai a England lalgam vanglai a England kumpinu, Queen Victoria leh apasal Regent Albert, akiten nung uh sawtlo in bang ziak hiam in ki su-nuak kha uhi. A pasal Regent innsung pidan khat ah kikalh khum a, a zi in “ British kumpinu ka hi, kintakin hiai kawngkhak hawn hawng in” chi a kawngkhak mai a thupiak khauhtak tawh akiko lailai hangin tua kawng khak kihawng deksuailo hi. Pasal ichih huchi bang a ‘sai’ ding hilo hi, chih Queen Victoria in zilkhe nailo hihtuak hi.Kumpinu beidawng tawngkhawngin, Biakinn a kitengsaktu, Pathian Siampu kiangah vatai hi.

Siampu in Kumpinu kiangah, “Kumpinu aw, na pasal kianga na awm chiangin na Kumpinu hihna koih khia inla, azi na hih ding hi. Huanah, na kitenni ua Pathian leh Saptuamte mai a na pasal kiang a na kichiamna, na pasal ading kia a kipia a, a nuam leh haksa ah zawng, chidam leh chinat zawngkhal ah zawng, deihthawh a it tawntung ding a na kichiamna va hihpiching in” chiin na hasuan hi. Hiai kawngkhak, England kumpinu thupiak zahtaklo a, kihawng utlo leh kawng khak thumanglo - kumpinu’n apasal kianga kawngkhak lehlam apan a ngaihdam anget leh, tua kawngkhak awlsamtakin hawng kihawng duangduang mai a. Regent Albert leh azi Queen Victoria te nupa, tek-kun dawngin, sihna in akhenma, nupa kihothei leh ki ittak hi a gen hi uhi.

June kha hia, ‘Nu-leh-Pa ni’ zat chiangin agentu a dinga genkhiak thil nuam hilo, angaikhetu a ding aleng thuzak nawphuai hikhawllo khat “Ngau tui thalh’ banga gen khawmin awm seka. Gen khaka a awm naakziak ahihleh, tampite ngaihdan in laisiamte innsung leh tate etkawl a lawhching ding, Pathian a kipezote Pathianin a innsung leh tate etkawlsak dinga gingtakna ahi a. Hiai gindan nihte adik leh bel heutupa innsung ettawn tak mahmah ding hi. Himahleh, heutupa lawhsapna in mitampiten ngaihdan kiptak aneihte uh hihling a, mitampi lung-am sak hi.

Kam akigensawn tangthu in hi bangin gen hi: Nikhat heutupa’n a lawm ngaih mahmahte khawlai ah mu kha a. A inn a singpi dawn dingin chial hi, kichi hi. Hiaiah, heutupa - lawmte tawh innsungpa pen khawlaka Hotel a singpi dawn ching khawtang hinkhua anei lak a khang khia in - alawmte Hotel a tutpih mailo a, a inn lum a singpi dawn khawm dinga achialin, innsung khual leh mahni innsung ngaina mi ahi chih langsak hi.

Innteeknu’n a siamgat awlmawh lua leh laklawh salua ahih chiangin a pa uh kiangah “ singpi nang na bawl mai in” chi hi. Heutupa’n singpi-te awmna mu zolo a, anu un a siamgatna apan “ Huai tau ah a awmvawi, huai bang mulo, na mit kawia koih na hia, heihui teh ” chi phei hi. A nu un singpi-te awmna ahilh chiang bawk a, heutupa’n singpi-te koihna hawn mu khawngkhawng hi. Singpi no a ahawn sun dek chiangin, singpi-te khiitna hawnmu zolo taget hi. Heh ngawhtak a “Huaiah a awm vawi” chi kawma Innteeknu’n a slipper a deng phei hi. “Heutupa zi in thil lawt/thilden practice tamta hi dia, Singpi-te khiitna deng kha geih hi,” heutupa lawmten chi uhi. Heutupa tate etkawla alawhsapna leh a innsung-awm ding dan tungtanga thupukna bawl na’ng in hiai tangthu lengsawn maimai thuching hilo a, laktaaklou hial hi. Ahihziakin, heutupa innsung - bangvang a et a akilaat dan ahi chih leng nial vual hilo hi. Huaiziakin, hiai tangthu niinbawm apaih maimai chi zawng hilo hi.

Nidanglai in Saizang hausa Mangsum awm a. Pu Mangsum leh a zi Kawm kim in tapa sagih nei uhi. Ngeina danin tapa sagihnei ichih chiangin muanhuai a, ahunlai ngaihtuah in kisial na tham ching hi. Ahihziakin, Pu Mangsum leh atapa sagihte ahunlo in sigai ua, Pi Kawm kim tapa sagih nei sa teknung-vuai nungin anawlam a akiknawn ngai mai mah hi, kichi hi. Huaiziakin, Zomi paunak khat “ Kawm kim zawng ta pasal sagih neisa nua kik” chih paunak piangsak hi.

Saturday, August 30, 2008

" I MAW...."

Atut na’ng mun a atut dek leh Air Hostess nu’n a Coat la in hanger ah khaisak a. A tutna mun dingah tusukin a kawng-gaak gak a. A kiang a awm Tanchinbu lunglutna tuam neilo in a pekte phen kual phenkual a. Theitui a dawn zawhin, atheihloh kaal a lusu in ihmu a, manglam khawvel ah nidang a ameltheih mahmah kawngkhak ah lut hi.

“I maw....” chiin a bul pan a.

A inn ua ahawh masak ni a manglam lungsim mitkha in mu a. Tangthu saupi nei ‘perfume’ in anaak a gimtheihna khanglo sak hi. Kawngkhak kiang a tutphah naipenpen ah tu a. Bang hiam achihleh tai khiak pahna ding chihna bel hilo a, zakta lua ahih chianginin, kawngkhak a pan alut a tutphah amuh masakpen ah tu sukpah hi. Aziak leh hang nei a, gen thukpi nei bel hilo hi.

Bang zah vei hilh atupna hiam chih theiseng nawnlo a. A za veina hi maithei a, ahihkei leh a sangkhat veina zawng hihta maithei hi. Huntam veipi hiai bang hunlemtang na zawngta a. Hunlem awm theilo a. Hunlem a awm sunchiangin a hangsanna in daihlo a; a gawl ah a daltu leh a hutu awm hileh kilawmin, gen lawhsam zel hi. Bangteng hileh, midawilawk pente zawng lungsim guka duhthusam ah bel duai tuanlo uhi, chih athei chiantute lak a khat hi.

Hiai alungsim a tham-thaltang banga apaai gige genkhia in hilh thei hileh, khawvel kilumlet ding a – Tuivai toluan in, Ni suak leh tum zawng ki lamdang dingin ngaih sun a. Tunglam ento zelin, huai Van dum kiikiai khen apan a ensuktu awm in thei hi. A beidawt manin huai apan chikchiang hiam a hangsanna hawngpai suk a, amah hangsanna in thuam dingin gingta a. Himahleh chikni chiang hi ding hiam chih angaihtuah chiang in, ni khat sun khat zawng sawt sa a, aguh leh tangte ngawt ngawp ding bang uhi. Himahleh, bang alawh tuan dia!

Diktak a genin, khawvel pianphung paidan ngeina ah bel, amah hiai mun a awm ding hilo hi. Himahleh kuan ahia hiai khawvel pianphung paidan ngeina gen thei ding? A mel leh puam in vona tuam leh mite sang a tungnunna biik nei kei mahleh, amah khawm a ‘van chil phih’ a, amah khawvel tuam sung leh amah phakna tanah bel hiai khawvel pianphung paidan ngeina khek lam dang bel aphaktawk in na tum tei sam hi. Lungno apan Pangpalek zehoih taktak ahawngpian bangin, thilthulimlo a mihingten akoih uh thilte a pan in thilhoih leh khawvel kilawm saktu hawng piang thei hi, chihin amah ah lam-etna thak guan a. A khekhai zangkhai sakin, a lungsim puakgik apan tawldamna pia hi.

Thal tang kap khiaksa sapkik theih hilo mi’n chi ua. Alehlamah, thaltang kapkhiak lohin Sakhi – Sazuk man ngeilo hi. Tuilawngte tuipi tung a apai chiang un a siat theihna uh tam a, huihpi in leen in tuahsia in tuiah tumthei ua. Vuk khal hiam suang hiam phukha in tuipi ah tum mang thei uhi. Huai ziakin, Tuilawngte lawngkhawlna a a awm chiang un bit pen uhi. Ahihziakin, Tuilawngte tuipi a khual zin dinga bawl hi ua, lawngkhawlna a ding den ding a bawl hilo uhi. Thaltang kap khiak in kisikna atut theih mah bangin, thaltang kapkhiakloh in Sakhi-Sazuk mat ding kikhiam sak thei a, lawng khawlna a ding den Tuilawng in sum bawllo a, a lawng neitupa gentheihna ah pilut thei hi.

A ngaihtuah kik chiangin, amah hunlai a naupangte hihtheihte khat zawng hihtheih neilo a. Thaang a kam chiangin, vasa genloh, khut tal zawng awk thei ngeilo a. Gawphel leh Sailung kawlzal dim tawh vasa beng in kuan khe sek mah leh, a dam sungin vasa nih kia man a, anihin khahsuah zawmahlai hi. A khanvualte hihtheih bangbang ahihtheih awm sun ‘Tangsam bawh’ hi a, nuam a sak penpen school khang a singka hiang a tuan a, duhthusam gel hi. A pianna khawvel a teng mihingtenTumpi bang a ek a khawl ma uh khawvel a anaupa’n hunlai nazang a. Ahihziakin, aman huai hunlai in leng singka hiang zam a ekthak a- Tumpi bang a ek khawl a utlam takna hi hi.

Khangluiten “ Nahkia awn in Nahkia maam a suang” na chi ua. Nazaret ah thil hoih apian hun zawng awm thei sam a, a khanvualte aphaklohna in Tutphah leh Dawhkan bel sak a. Tua Dawhkan leh Tutphah in amah mualpho tadihlo in bawl a, chi-al sawh ding kitasamlo in amah koih hi. Himahleh, alungsim suangpek ah akhekhap nawsia a, asi san ah a gu tham den hi. Bangteng hileh, hiaiten amah lungsim guk a ‘huihkhua a innsang’ alam ding dallo ua, ‘vanglengtanu’ lam-en teisam hi.

Huihkhua a innsang lam dinga, ngaihtuahna khawvel a khualzin dingin ‘Visa’ ngailo a, ‘Passport’ kuaman phutlo ua, ‘quota’ zawng kullo hi. Dangka leh dangka-eng zawng ngailo a, azawng a hau, alian aneu khen tuam awmlohna gam hi. Na ut tantan na tam thei a, na ut leh pawt in- na ut leh na lut thei hi. Mi hing a piang khempeuh adingin tua munah zaleenna bukim awm a. Huai gam zaw ‘lungsim suangtuahna khawvel’ kichi hi. Huai khawvel a tengin na deih leh lung-gulh teng na nei thei a, na duhthusam teng bukimna leh na neihtheihna mun awm sun hi. Huai gamah ‘phuloh..’ chih awmlo a, ‘a zekaita, a kikhelta’ chih kam mal in mun neilo a. ‘Thil teng’ nang a hi mai hi.

“I maw...” chi a abaan asut zawp dek leh, gamlapi apan aw ging khat hawng leengin a awmna hawn naih hiaihiai in thei a. Tua aw-ging amah kiang hawngtun chiangin kiguihin khanglo hi. Air Hostess nu’n a ha-ngo sitset tawh nuiseihsaih kawmin, “Sir, Leentheihna in a Tual bawh ding hita, na tutphah atangin koih inla, na kawng-gaak gakta in” chiin hilh hi.