Monday, April 21, 2008
BUANG NUN NUAM
A veng ua dinga aneizopen pawl ahih chiangin a inn committee tuamtuamten office dingin zang uh a, lengla te leh hichi bang a committee tuamtuamte singpi limtak tawh navak gige thei uhi. A tate vaigam ah Publc School ah laizil in awm vek uh a. Huai banin, Upa Buangpu in gam mial vei mahmah a , amau innkuan kia in Missionary sagih bang vak uhi.
Upa Buangpu in Pathian thu agenchiangin Pathian itna leh Pathian ngaihdam hat dan lampang mahmah gen nuamsa a, gen chimthei ngeilo hi. A genzawng alunglutna lam ahi bawk a, siam mahmah hi. Numei pawl bangin a thu gen nethei mahmah ua, kipahpihthei mahmah uhi. Thumna aneih chiangin Numei pawl heutute - atawpna a Amen chih ging ngaihpen hih kituh uh hileh kilawm in ‘ Amen’ achih thawm uh hoih thei mahmah hi. Upa Buangpu agen chiang un ‘Buang nunnuam’ chi hial uh hi. Pulpit apan “Pathian itna.....” aw ling palhpalh achi a, a rawmawl a a mit anul chiangin – Upa pa’n bang gen tuma, banga aban hawn sun zawmding hiam chih thei kei mah le uh, numei te kikah huan uh a; huai tukverh kianga piteektu banghoh khem theih mahmahlo a, kidiik den hi.
Kum khat thupi “ Diktatna in nam atawisang” chih a gen chiangin ‘Diktatna kichi bang ahia?’ chi in mipite dawng heihai phawt a. Bible in “ Ka mi diktat tuh ginna in ahing ding, chi ahi” chiin amahmah in dawng zel hi. “Huai ziakin” chi hi, "Ginna ineih leh Pathian in ka mi diktat hawn chimai ahi’ chiin; niteng hinkhua, neekzawnna, solkal nnasepna leh innsak innkhang tawh ki unauna lampang a diktatna ngailo hi, chi chiah silo in, lah huchi bang a khiak-leh-ngaih theih dingin siamtakin genkhe thei hi. “Bible ah ‘Diktat law zezen ken’ chi leng kigelh ei ve,” chi’n kuamah muh ngeinailoh suangmantam khuk mu khia bang mai in gen hi. ‘ Diktat hunlel’ leh ‘Diktat luat zezen’ kikal gamgi bawltu dinga Pathian belseh bangin ki ngaihsun a, ama thutawp bawlpeuh Pathian in ‘Amen’ chia, alu sing-ngeuhngeuh dingin um tinten hi.
Upa Buangpu thugen azak chiang un mitampite a lungsim guk ua mahni mawh akisaknate uh leh siangtholo a akitheihnate uh, tap-pho nisa in vukbeu ahai a, zulmang bang mai in zulmang a, alungsim uh thawveng a, Pa Buang mahmah pakta uhi. Pa Buang thugen azak chiang un mipi vantangte kia hilo in, huai pulpit kianga pheitutte laka tampite , a sia-leh-pha-theihna puakgikte uh Pa Buang khabe sep in sep khia a, sep manga, alungsim puakgikte uh tukmangta uhi.
Upa Buangpu zi numeite lakah aheutu pawl mahmah hi a, a inn uah numei pawlten kipawlh khawmnate nei in, ‘Komichi’ te samin nuam takin hunzang sek uhi. Pa Buang zi in alawite kiangah, “ Naute asum zangthei ding hawng awm uhleh Ama’n ka thumnate uh hawn dawnga, a sumtamna leh a ‘side’ tamna a ka innteekpa uh hawn koihto zel a”, chih gen ning theilo hi. “ A Sappa bang un le ka Pa uh nnasep siam sa lua ei ve!” chi hi. “ Solkal nna khawng zaw a sep a sep gutgut ding le hilo a, a sep dan khat awm hi ve aw!” Pa Buang zi, a Solkal nnasemlo penin chi hi. A Dorcas pihten athugen theitaktak kei mah le uh, Pa Buangzi ahih buang chiangin, amau Buhtei in a batphakloh leh a hawlhphak loh tan Pa Buang zi Buhtei in hawlhpha ngei dinga gingta uh ahih chiang un, gen tam ngailo in athugen pawm thlap uhi. “Kipah thu gengen ding hi mai”, chiin kithukim uhi.
Jentelte lak a A thutangko pih dinga Pathian in Paula a belseh mah bangin, Minister leh U Lian te, abiiktak a, amah sumkhoihtu a koihtheite kianga ‘thu nnasem’ ding a Siamtu in abelseh hiin Pa Buang ki ngaihsun hi. Huaiziakin, a awmna veng bialtu MLA - Minister a laaklut ahih tengin Keltal pianhoih mahmah Minister Bungalow ah vakai lutin, Karmel tang a vuahzuk ding ngen a thumna nei, siampi 450 te sang a chitak zaw deuhin vualzawlna va ngetsak theizel hi.
Pa Buangin khovel ah Pathian thulo a bang mah awmlo hi chih pawmkip hi. Huaiziakin, Pathian in lemsa kei leh tua a ‘sum tamna’ a awmlo ding hi chih leng apawm siam dan hi. Bang ziaka a sumtamna, a ‘side’ tamna a Pathianin kei, Buangpu hawn koih ahi ding chih kidawng zel hi. Upa Buangpu pen tuikulh gam, gamlapi a amah kia a teng hilo hi. Muk niinpu, mukniinpute lak a teng hi zaw hi. Huaiziakin, Pa Buang in atenna gam, a awmna khawtang hinkhua leh mipi ngaihsaan zawngte zahtaak in amihinna thunun in, akhawvel muhdan leh aduhthusamte bawllo theilo hi. Tua hangin, ‘sumtamna a’ a awm sungteng adinmun aphatuam thei pen azat tum a, thihihkhial in zawng kingailo a, A vualzawlna zangsiam hiin kingaihtuah hi. Hiaimun – a sumtamna - a khoihtu in ‘chance’ pia hiin kithei a, alawktheipen dia adinmun zatphat tuam ‘mipil leh nnasep siam hihna’ in ngai hi. “ Mi hihdanlo lah hi mai zenlo a” chihin Pa Buang hinkhua makhaih a, tua thu vual khat pen amah adingin khawvel a ging kilawmpen leh thuvual lopi pen hiin ngaihsun hi.
Pa Buangin atate neulai in Bible a Joseph tangthu hilh zel hi. Joseph bang a naupang hoih hi dingin atate thuhilh sek hi. Ahihziakin, hiai Joseph tangthu in ahawnhilh nawp-pen a biktakin, Joseph Potipher inn apan suangkulh ataanna ziak - mahni mawhpuakna a ginawmna, kepsak a i awm thilte kep bitna ahi chih Pa Buang in manglam ah zawng na man khalo hi. Ataten ‘Danial Humpinelkai Kulhah’ chih tangthute zak nuamsa mahmah ua, nitaak tengin amah aman kei leh azi in hilh zel hi. Ahihziakin, hiai tangthu a alaimu penpen, bangziak a Danial humpinelkai kulh a khiak aawm hiam chihlam pang ngaihtuah kha ngeilo uhi.
Abul apat sutta le hang: Nidanglai in Juda tangval khat Daniel kichi awm a. Babulon gamah salin tang a. Babulon kumpi in Danial leh alawmte laizil sak uhi. Daniel, nitenga abiak a Pathian panpihna in huai hunlai a pilna siamte ah kumpi theih tuam ding khawp in pilin siam a. Babulon kumpi nuaiah Solkal nna lianpi khat sema. Huchih hunlaiin hiai lalgam ah kumpi Daria hawnglal a, hiai kumpi Daria in Danial deihsak zaw diak hi.
Kumpi Daria in agam vaihawm awlsam zawkna ding ngaihtuahna in a gam sung enkawltu ding mi za leh sawmnih tel khia a, huaite tung a vaihawmtu dingin, heutu lian thum khoih nawn hi. Tua heutu lian thumte lakah Danial akhatna hia, apil leh siam ziakin kumpi Daria in Danial gam pumpi tung a koih tum hi. Danial pen Babulon gam a suak leh sal nam apan ahih chiangin bang chi tukin pilin siam mah leh alian penpen a a awm ding, hiai gam khua leh tui diktak a kithei anuai a miten pawm theilo uhi. Huai ziakin Danial kumpi pa kiang a heksiat a suk siat na’ng zawng uh a.
“....himahleh thupatna ding ( ahek theihna ding uh) bangmah amu thei kei ua, diklouhna leng; amah lah mi ginom a hia; diklouhna hiam, khelhna hiam muh a om louh ziakin (...they could find no ground of accusation or evidence of corruption...Berkeley Version). Huchiin hiai miten, hiai Danial demna ding bangmah himhim i mu kei ding; a Pathian dan tungtang a amah demna i muh kei ngal leh, achi ua.” A Pathian biak dan apanin amah mawhpaih na ding hawn zawng ua, Danial solkal nnasepna leh neekzawnna ah demna ding amelmaten muzo mahmahlo ua, huaiziakin nitenga Jerusalem lam nga a Pathian kianga thumna aneih pan sanin Danial mawhpaih a hawng awm in humpi nelkai kulha paih a hawng awm hi.
Juda tangvalno, Joseph in hichi bang a ngaihtuah in “Ka pu Potipher zi et lah huai a, amah kiphal mai hilo a lum khawm dia hawn zawnzawn a, ka pu Potipher khualzinkal hi a - kapu inlah hawn mulo ding a, piching leh piching kithutuahna/ ’sex between consenting adults’ bang apawi zen zen dia, Pathian in lemsa kei leh bang dia hiai bang hun lemchang hawn pe ding!” chiin ki siamtan taleh khawvel in a gah alawh ding ngaihtuah mah dih! Joseph in amah leh amah siam kitanin lampam na sik-khial taleh kialkum, kum sagih in Aigupta lalgam sungah mihing bangzah atam gilkial in a mangthang dia, puktawkna ding mun neilo Jakob innkuante kialkum, kum 7 sungin Kanan ah a dam khawsuakzo mah ding uam aw? Jakob innkuante dam khawsuak kei taleh, Juda nam awmlo ding a. Juda nam awm kei taleh Toupa Jesu hawng pianglo ding a.
Tangvalno khat deihtelna leh thupukna in khawvel khang tangthu, khawvel leh van gam tanpha naak khoih khak hina mai zen e!! Nang leh kei, leh Pa Buang deihteelnaten hiai minam, hiai gam leh hiai minam tu nung khangtangthu ding leh akhalam dinmun ding tanpha bawlhoih in bawlhoihlo thei hi.
-by G.Khamkhokam
Zogam ooooooValueooooooSystem
Thursday, March 27, 2008
POWER PACKED MIZORAM: 2016 ( A day dream)
Superintending Engineer
Project Circle-II
(I composed the following write-up during my early days in the Department. Even though it was supposed to be a daydream, I might confess now that I actually believed in my heart of heart then that my generation will leave ‘Power Packed Mizoram’ to the Gen-X. 2016 AD is approaching; I can’t help a few introspections).
I know it will happen one day. And it happens today. The world fossil fuel deposit is almost depleted. Half the cities of New York, London and Tokyo are pitch black due to load shedding like Lunglei and Aizawl in 1980s which my generation still dimly remembered.
Today, Power flows from Mizoram-no, not from the barrel of the gun but from the giant Hydro Power houses of Tlawng and Tuirial from the North; Tuivai from the North- East and Kolodyne from the Southern side.And there is light.
All high voltage transmission lines lead to Mizoram. The Power Ministers of Ram, Rahim and Maung Maung of the world are salivating for a share in a piece of the Power Packed.
Whenever Load dispatches Center in Mizoram sneezes - Ganges, Irrawady and Brahmaputra Valleys collapse with a stroke. Share prices crashed like A-320 Airbus. Thousands of Computers were gone blank and Robots were standing dead like Lot’s wife in the sprawling workshops.
Today, I have at last completed my Pension papers. With a lot of time in my hand for the first time, I was drifting to the Power Control Center. A security staff smartly opens the door with a familiar glance. I feel sad to think that I will see him no more from tomorrow. Wide-eyed with wonder and bewilderment, trainees from different parts of the globe wander aimlessly in the corridors of the center.
The walls of the Power Control Center are full of switches, visual displays, dials, diagrams of transmission line circuits and important Sub-stations of Eastern India and neighboring countries with consoles of Computers feeding the mass of information on the present status of loads at various load centers and real time reports of Hydro Power Stations in different parts of Mizoram.
My mind races back to a not so long ago when Mizoram was fed-no, not well-fed of course, by toy like Projects (in today’s standard) like Khawiva, Tuisumpui and Tuirivang Projects. I am proud that my contemporaries dared to dream the shape of things to come. People of that time and age thought that we were a bunch of Don Quixotes tilting to Hydro Power.
Today, cheap and abundant Power facilitates conveniences and comforts believed to be unattainable in Mizoram a few decades back. Magnetic Levitation Super Train services smoothly and noiselessly between Vairengte in the North and Parva in the South. You can manufacture Tuibur if you have the inclination to push the button and juggle your choice of strength, alkalinity and concentration by adjusting the dial (remote control optional). Swimming Pool with control temperature is as popular as VCR some decades back.
We came this far and handed over the torch – I mean the Electrical Torch to the next generation for generation of a lot more units of electrical energy.
Monday, March 17, 2008
UPA BUANGPU LEH KEI-II: Tuikuk Pathian Siam Zawhloh
Tuikukte gamnuai ah teng uh a. Gamnuai a singkhuah mei achih ding tam mahmah napi in, singkhuah mei in chihlo uh a, mau keu khat khawng chauh mei a chihin ann huan uhi. January kha - Phalbi khawvawt lai ahihziakin khua vawt mahmah a,meilum awi ut huai mahmah hi. Ahihziakin, meilum awi ding awmlo hi. Ka zintunnaten tapa ngeekchik nei ua, khawvawt nuai ah, avuaktangin pawm zaw mah uhi. Anau uh khawvawt thuak zawngsang baih mahmah dingin um ing. A khawsak dan uh niam mahmah ahihchiangin mihing leh ganhing kikal a awm bang deuh hi uhi.
Ka zintunna pa khawsung a Village council secretary hi a. A tapa ngeekchik leh amau nupa kia inn khatah teng uhi. A lupna uh kidawh sang thei mahmah a, lup ding chiang in kah toh ngai hi. A nupa lupna uh tawh kizawmin lupna khat awm a, huai ah hawn ngiak sak ua. Ka giah masak zanin innteekpa zankhua in hawngpailo in mang mawk hi. “ Mi khual hawmthawh na hih ziak ahi” chiin hawn hilh chian uhi. Ahihziakin, zan dangin bel innteekpa mahmah ngaihnat huai ahihchiangin a pawt mang ka phal nawn kei hi.
Nitaklam khat, ka tunna Nu’n ann huan ngeilo a, zan dak 6/7 bang hita a, gilkial bang leng hun simta ahih chiangin, kawisan hiam a ann ki huan ahih ka gingta a. Kawngkhak a ann huan minsa hawndawmlut hun ding uh kana tang simsim hi. Huchihlai in a inn sakpa un “ Na tunna ten meh ding aneihloh ziak ua ann huanlo uh ahi” chih hawn hilh siausiau hi. Mawl mahmah leh khaw neuchik hinapi in hiai khua ah Dal leh Ngaho zuak bang nana awm ua, meh ding ka lei a, vahtakin ann ka ne uhi.
Solkalin Polling Party te ahun a Polling Station atun zawhloh khak ding uh lau mahmah ahih ching un, ka duty na mun ding chiat uah hawnsawl khe baih ua, lampi a Gari kisia hiam ahihkeileh, lamlian kisia hiam a buaina tuaklote, election ma ni thum bangin duty na mun ding khua kitung hi.
Tuikukte thil tenga aniam ban uah, mimal sianthona leh innsung kep siangthona ah niam khawl diak uhi. Huchih naklaiin a ‘thu/um’ chikhat ‘Dangpuithu’ kichi hahneek mahmah uhi. Ni khat ka Polling Officer nihte’n hawng mu ua, “ Hiai khua itun nung ann ka nezo mahmah kei ua, ka chau ngawihngawih ua. Hichi a zaw awmzo nawn mahmahlo ding ka hi uh” chih hawng hilh uhi. Bang ziak pentak hiam chih ka dawt leh “ A ann uh uih hut hut ahi” chi uhi. ‘Dangpuithu’ a mehteng uleh, malta gawi teng a asawh gigete uh, atheilo te a ding in, a siantho loh utawh mekmat khawmin “ uih lua uh” chihtheih ding mah hi. “ Meh nelo in buh vuak na ne unla, election zawhtan bek daih hamham tum ni, sawtnawn ken teh” chiin kamsiam theih tawp in kana nem hi.
Ngaaklahtaka kana ngaak uh, election ni hawng tungpetmah a. Solkal in election zing dak 7.00 apat ding achih ziak un, electionna mun ding zing dak 6:00 sang a baihzaw deuh atun ngai hi. Polling Station a hih ding neuhneuhte ka zawhtak un, vote khiak hun zing dak 7:00 hawng gingta a. Lamdang takin kuamah vote khe ding hawng kilanglo uhi. “Bang ziak hiam” chi a ka dawt leh, Polling Booth kawngkhak a police khat uniform tawh ding lau a vote khe dia hawng kuan ngamlo ana hi ua. Ka Polling Officer No.3 - Tuikukte laka Primary School a nasemsa khat awm a, huai in “ vote nawng khiak ding uh, nawng khiak kei ngei ngei uleh... chi a na tang-au sak kei leh hawng khelo ding uh ahi” chiin hawn thuhilh hi.
Peoples’ Representative Act dan siksan a Returning officer in Presiding Officer ding a hawnseh ka hih chiangin, ‘ Bharat Sarkar’ thuneihna, thil hihtheihna, India sepaih tengteng leh a galvan bukim utawh ka nunga ding khepkhup bang in ka ngaihtuah a, huai power zangin Hausapa ( Village Council President) kasam hi! “ Na khua a vote nei tengin vote akhiak uh na mawh ahi a, huai dingin va tang-au inla, denzek chiang a ka Sana en nawn ding ka hi, ka Sana ka et nawn ma ngeingei a na khua-leh-tuite vote khe ding hiai inn mai a hawng kizawp ding uh ahi” chih, mi thunei mahmah te gendan hi ding a ka gintak danin ka gen gamgam a!
Vote khiak kipan a. Zing ann kine manlo ahih chiangin gil hawngkial a. “Singpi limtak hawn bawl un” ka chih leh, anung sawtlo in ‘singpi limtak’ dia a bawl uh hawngpia uhi. Mi tuamtuamte i muh, izak leh i lungsim ngaihtuahnate a mihing atuam dung zui in tuam a. Huchi mah bangin, ‘Singpi lim tak’ kichi leng a mihing atuam dung zui in tuam hi. Hiai ka dawhkan a ‘singpi limtak’ ah chini tam kisawh lua a, ahihziakin, vangphat huaitakin chini tui a dat meimawi bel hi hiallo hi.
Electoral Roll a min tuangte lakah; asisa, khual zin- gamgiak leh a pemkhesate vote khe ding a phutluih tumlo mawngmawng ka hih chiangin, sun nung dak khat velin ‘vote khe dia kilawm teng’ in khe khin uh a. Ballot Box nitaklam dak 4:00 akhak ding chih Dan awm ahihchiang in, 4:00 in bawm ka khak uhi. “Ballot Box na vote khiakte uh awmna na khua ua giahpih ding ka hihchiangin, party tuamtuam ai-awhte ka giahna a na hawng giah sam ding uh ahi” ka chih chiangin “ Nangna awm nakleh, bitpen in teh ko giah ngai kei” chi ua kuamah chial zoh kanei kei hi. Hawn gintakna uh kipahhuai bang mahleh Dan bel zui khalo hi.Huai zanin, ka Polling Officer teng leh police khat ka tawnpihpa uh tawh inn awng khatah Ballot Box ka giahpih uhi.Zing ka thawhin ka giahna inn kawng uah Tuikuk papi khat ihmu ka mua, ahihziakin election tawh kisai a huailai a hawng ihmu bel hihtuaklo hi.
1990 apan 2000 kum kikalin huihsia khat nunga, anam tamzaw leh hatzawten a tawmzaw leh hatlo zawte atenna ua pan hawlkhiak a, a inn leh lo uh suksiat leh halsiatsak hii leng hi. Hiai hii hoihlo in nam mawl , namtawm leh hehpih huai mahmah Tuikuk bangte a ngapthoha, aneek gaih leh agu akhah utna mahmahte hi. Tuni in, ka zintunnate kawi refugee camp ah a awmlai ding uam maw? Ahihkei leh kawilai hiam ah abul panthak in, akim leh kiang ua tengte leh damsung in asinsak zillai apan zilkhiak khat anei ding uam maw? Atapa uh, phalbi 18vei vuaktang a thuakin a damkhawsuak mah diam aw?
Tuikuk khua a khat vei election duty a kahawh hangin, Tuikukte theichian a, bangin Tuikukte sosang sak a, bang chikchiang a Tuikukten lungkim taka ‘suai leih, suai leih’ chi uh hiam, chih thei bel ka thei kei hi. Atawp atawp in Upa Pa kiangah “ Pa Buang aw, Tuikuk Pathian siam zawhloh bang chihna hi hiam hawn hilh dih ve” chi’n ka dawng hi.
Pu Buangin “Tuikukte - Mizo leh Bengali tehtuah kalah teng uha. Bengali te ichih chiangin khawsakna, thu leh la, politics khanlawhna ichihte a sisan utawh luang khawm chile hang kam uang lua kihilo ding hi. Tuikukte leh Bengali te kal lei leh van bang ahihchiangin, Tuikukte adingin Bengali te ettawn phak zawng hilo ding hi”.
“Tuikukte Mizote tawh gamkhat ah teng khawm uh a, a khangtangthu uh zawng Mizo khangtangthu sangin naupang zaw tuanlo ding hi. Mizote Mangkangte etkawlna nuai a bangtan hiam ana awm ziak un Christian hi ua, lai nana zil ua, a khawtang hinkhua uh ki organize in leh changkang zaw hi. Huanah, Mangkangte, khawvel a kuamah nuai a kun ngeilo te etkawlna nuai a ana awmkhak ziak un Mizoten Mangkangte longal tung et lawmlawmlo uhi. Nam hinkhua ah huchi bang lungsim pai danin thilhoihlo a piansak hun awm mahleh, nam bang a kideih khawpna neite mah in masawn ua, gam zawng piak in awm uhi”.
Ahihziakin, Bengalite politics khanlawhna leh Mizote khawtang hinkhua changkannate, niteng hunteng a amuhte uh Tuikukten amau adingin koihlo ua, masawn leh khantoh tupna lungsimpu lo uhi. Mimal leh nam banga tup leh ngim neilote Siamtu in zawng vualzawl theilo a, “ngen un piakin na awm ding uh” chipa’n a ngenlo leh deihlo nana pelo a, pe lehzawng ‘vawkpi ma a suang mantam piak’ mah bang lel ding hi. Tuikukten ‘Tang/Tangkawng’ ( Thankik lian chikhat) sa duh mahmah ua, anam duhthusam uh ‘Tang’ mat a asa gilvah taka neek hi mai hi. A ki elna uh gamlak avakna a ‘Tang’ lian mupen hih khawng himai hi” chi hi.
A khawsakna uh ka muhdan apanin Pu Buang gen dik mahmah dingin gingta ing. . Tua election ka duty lai in leng candidate khen khatten numeiten siam a agat ding uh, Khaukawn khawng hawng hawm ua, a panpihlam uh Khaukawn a kaih kawi in a awmuhi.
“India Union in aphalna sunga hamphatna, masawnna leh nam leh gam bawlna, ki-etkawl tuamna te phawk banlo minam khenkhat awm ua. Huchibang minam leh mimal te, tup leh ngiim aneihloh luat ziak ua Pathian in zawng A bawl theihloh, A deihsak theihlohte ‘Tuikuk Pathian Siam Zawhloh’ kichi hi” chiin Pu Buang in hawn hilh hi.
Pa Buang in agen zel na ah “Khawvelah nam dangte masawnna , changkanna, hauhsakna, minthannate leh a minam uh van sinnuai a – khawvel muh a dinmun neihsak delh in kitai teh mahle uh, Tuikukpa lungkimna zaw, mi daikilkal a ‘Tang’ sa nek phiauphiau himai hi. Election chiangin Candidate khenkhatten “ Non tel ching uhleh, Tang matna khawl ka hon pe ding” chih khawng in khem ua, khemzo zel uhi. India Constitution in tantuan manpha mahmah apiak- vote khiak theihna - deihtel theihna leh gam sung vaihawmna, governance a telkhakna ‘Tangkawng matna khawl leh Khaukawn’ khawngin zuak uhi. Vote khiak theihna amanphat dan theihlo a, Esau bang a ann khatvei neek a mahni tantuan zuak in man pumpi tungah hamsia tun a, khangthak hawng awm zel dingte maban bingsak hi. Election chianga Vote zuak leh nam mawlna, masawnlohna leh tuantualna ki laigui zawp hi”, chi hi.
Tuni in, Tuikukte lamlian laiah pai ngamlo in lam nawlnawl ah pai uh a. Midang thawm azak chiang un, lamsak lam hiam, lamkhang lam hiam nga in innkuan kuan in ding uhi. Tuni a na thilhih hiam, na hihlohte ziak hiam in na tu leh tate tunung chiangin Tuikukte dinmun ah ding thei uhi. Khang sawnte nang bangna nawtsiat dia le?
Tuesday, March 11, 2008
KA PU KHANNENG
Ka Pu Khanneng(ka Nu U) leh alawi nu, ka Pi Ngai, Lungchin / Empai khua, Churanchandpur District, Manipur ateng te date 09-12-2007 ni in atapa uh ka Pu Thangzalam leh te innkuan, Vasant Vihar, New Delhi a awmte veh ding in Lentheihna in Imphal apan Delhi tan leng uh a. Huai a ka Pu’n Lenna sunga a laphuah,
Vaimang siamsil thangvan zawlah
Kawi tawh holung kum ing
Zatam vualgen Delhi vangkhua
Vawnsiang zawt nuam kasa, chi hi.
Ka Pu Lamte leh a lawi nu ka Pi Mawii in anu leh pate uh date 11-12-2007 niin Delhi ah khawlai vak pih ua. Huaiah, Indira Gandhi Memorial Building ah va hawh pih uhi. Huai Building sung a a awmlai a, ka Pu Khanneng laphuah,
Theihloh kumpi na nua chiangah
Sausak lam bang vel ing
Zatam tatna zing vai na hawm
Laukha’n na lung zuang hiam.
January 18, 2008 velin ka Pu Lamte inn ah kava hawhleh Ka Pu Nengte kava mu hi. Kum hiai zahta ka Pu Khanneng tawh ka kimuhloh nung ua kimu ka hihchiang un gen ding bang vang zezen hi. Ka Pu kiangah ka neulai ua a inn katau khawng ua ka lasak sek uh, a la avek ale ka theih nawnloh khanglui la khat ka dawng a. Hiai anuai abang hi:
Ka Pa Tapa chi ngam lang e
Phunglai ho nuam ngai ing e
Gamlai tulta anah tual kia
A bul a sawlbang a bang, chih hi.
Ka Pu kianga hiai la bang chihna hiam chih ka dawt leh hi bang in gen hi:
Hiai laphuaktu Pu Pum Kho Mang Guite, Haichin hausa pa hia. Tuni tanin damlai a, Chikha , Burma ah khawsa hi chi hi. Haichin khua ahihleh Burma gam sung a awm India leh Burma gamgi zul a awm khua khat hi.
Hiai la hawngpianna ahihleh Pu Pum Kho Mang leh akhuate uh mikhat tawh kina uhi. Tua aki nak pih pa’n dawmlo in chizialzial hi mai thei hi. Himahleh, Pu Mang in, ‘Ka pa tapa chi ngam lang e / Phunglai ho nuam ngai ing e” chi ahih leh - ‘Ka pa tapa chi a ki sial a kinak kisel ngamlo / ut lo ka hi, huai sangin beh leh phung, u lah nau ki tuak diamdiam a awm ut zaw ing a, kihotheih mahmah ngai a- khelah ka hi’ a chihna hi chi hi.
Huanah, “Gamlai tulta anah tual kia zawng / A bul a sawl bang a bang” chihpen ahihleh “Gam lakah sing hawngpo in hawng khangto a. Hawng khangto zelin hawng sang hiai hiai a, akipatna abul suk-et hi. Himahleh, chikni chiang hiam in a nah leh a hiangte hawng kiak hun awm a, ahawng kiak chiang in aki patna bul mah ah ki bangin, a hawng kipatna mun mah ah kik nawn hi’ chihna hi chi hi.
Mau leh guate khangto in sang hiai hiai ua. Himahleh, ahawngsaan laklawh chiang un, anuai lamah hawng kui nawn uhi. Huchimah bangin, mihingte leng Pathian leh Siamtu / the unseen hand panpihna in khangto zel mah le hang chikni chiang hiam a, mihing a piang peuh mah in I pumpelh theihloh ding ‘lei tung a mahni hun tawp’ itunni a I luangkiang a hawntutpih a, it a hawnkah dingte I u leh nau leh I lawmte mah hi.
Friday, March 7, 2008
JIRIBAM, THANLON LEH TIPAIMUKH BIAL ADC KHAT NUAI AH
Hiai cabinet thupukna in thunih tunin kilanga. Khatna ah, Jiribam Sub-Div Revenue District a koihtoh leh anihna ah, Thanlon leh Tipaimukh Sub-Div nihte ADC khat nuai a awm dia gawmkhawm a, a khopi dia Pherjol zat ding chih hileh kilom in kilang hi. Ahihziakin, thilthuktak a thei kichi khenkhatten a tuptaktak uh Jiribam, Thanlon leh Tipaimukh Sub-Div thumte gomkhom a Revenue District khat bolkhiak ahi, chi uhi.Jiribam, Thanlon leh Tipaimukh Sub-Div te bang ziaka Manipur Govt in ADC khat nuai a koih ding a Cabinet decision bol hiam? Hiai decision in a tup leh ngiim diktak bang hiam? Hiai Sub-Div thumte ADC khat nuai ah om taleh bang a hong gangsuah dia? Zomite bang chi zawngin hon effect dia?A tup leh ngiim –‘aims and objective’ bang hi ding hiam? Jiribam, Tipaimukh leh Thanlon bial hi a geography in kizawm vek a, a mun leh mual ahihnatak theilou a Map a ente adingin administrative area khat sung akoih thil kilom tak bangin lang hi. Pherjol leh Jiribam kalah straightline khat git le hang kinai chik hi.
Ahihziakin, hiai khua nihte kal ah Lamlian leh Electronic communication, Telephone etc omlou hi. Pherjol apan Jiribam or vice versus a pai dingin lampi nih om a. Khatna ah, Jiribam-Imphal-Lamka-Thanlon-Pherjol ah U-Shape apai in Jiribam panin Pherjol tun theih hamham hi. Nihna ah, Pherjol-Aizawl-Silchar-Lakhimpur-Jiribam apai in, Pherjol pan Jiribam, Indian State nih-Mizoram leh South Assam kantanin pai theih hi. ADC khat sung kikom tuah na’ng in haksa law deuh hi.Huaiziakin, a bial sunga kikomtuahna Lamlian hiam tulai kithuzaknate ngaipoimoh silou a- Thanlon, Tipaimukh leh Jiribam Sub-Div thumte ADC khat nuai a Manipur solkal in koih atup un thiltup tuam-administrative convenience leh development chihte hilou nei ngei dingin thilsut siamten ngai uhi.Thiltup hithei dingte I theihtheih na’ngin hiai anuai a bang in hiai Sub-Div thumte etchetna neite le hang. Indian General Census 2001 dungzui in, Tipaimukh Sub-Div sungah 1991 apan 2001, kumsawm sungin population 5% velin pung hi. Hiai kumsawm sungin India pumpi average population growth 18 % vel hia, State khenkhat ah 25 % in pung hi.
Huaiziakin, Tipaimukh bial hi population punthu ah India a aniampenpen na munte lak akhat hi. Tipaimukh bial mite, 2006 kum sungin Meitei helte toh kimuhsiam(non)louh ziakin a 1000 a sim Mizoram ah tailut uhi. A tamzawte kik nonlou dingin um ing.Tipaimukh bial a Vangaitang a Chingmun khua enta le hang- kum 40 val paita in Inn 50 khua hia, ngeina dan a thilpai hileh Inn 100 val khua hita ding hi.Tuni in Chingmun khua ah Inn 18 vel om a, tangval leh nungak om nonlou in upa lam leh a chimohzualteng kia in luah uhi. A omlaiten leng zingthoh tengin pem ding leh pemlouh ding saikak uhi. Meitei helte khut thuak leh Meiteite bomb thangkam ziakin in hiai khua leh akim akiang a khuate loih in om hi. Thanlon bial a Dialkhai khua, 2005 May/June velin taizak uh a, Dialkhai EBC School –a mihing leh a School pumpi in Khawkawn, Mizoram ah function hi. Thanlon Sub-Div apan Lamka khuapi a pemleh Mizoram apemkhia kitatsatlou hi.
Huaiziakin, Tipaimukh bial leh Thanlon bial ah electorial roll a voter om tampite pem mang khinta ua, a khua leh tui uh luahlouh leh kep louh in om hi.Jiribam en-non leuleu le hang. Jiribam Sub-Div Meitei helten a awpna uh kumsawm val hita a, Jiribam leh asehvel hi Manipur solkal in Meitei helte sanctuary, a bitna kulhpi ding ua a chei hia, hiai bial sungah Meitei helte bit ua, khang dawngin, pun zawng pung uhi.Jiribam bial a Tuiluang tumlam piautak (west bank of Barak) ah Leilet mun hoih leh lian taktak om a; kacha Bengali, Cachari leh Paite ten hiai munte luah in nei deuh pen uhi. Kacha Bengali(Tuidung Vai) leh Cacharite nam cheknok ahih dungzui un kuamah namlian leh thilhihthei anau gumtu ding leh a thavang uh hauhtu ding omlou uhi. Paite te adinginVa-ngaitang tuikulhgam(Island) bang hi a, mainland apan gamla a, logistic problem ziakin protection pezoulou uhi.
Huaiziakin, Jiribam bial ah Meiteiten( leh nidang a apankhompihte) hiai nam neute, khenkhatte hol khia in, ahihkei leh a Huan leh Leilet te uh tomchikchik a a zuak khiak na’ng uh bouruak bolin – hiai munhoihtakte tang/neita uhi. Imphal phaijang apan in Meitei Inn leh Lou neilou a, khosak haksa deuhte hon pawkhia in hiai Barak valley, Tuiluangdung mun hoihtaktakte Meitei helten achi-leh sate uh khutah peta uhi. Khovel khangthu ah enta le hang. Kum 60 val paita in Germanten “Lebensraum” Sap pauin “ Living space” chih ngaih dan hon pokhia ua. German gam khangtou zel dingah German mipiten Inn leh Lou mun ding, Huan leh German industry in raw material tam zaw kiphamoh ding ahih chiangin Germante ‘living space’ ding kiphamoh ihi chiin German suahlam gama tengte( inferior race a angaihte uh)- Russia leh Slavic te holkhiak a, akuulleh thah a, agam uh Superior race Germante ading a neih ding chih policy hon bol uhi (cfc Hitler’s book Mein Kampf). Jiribam Sub-Div sungah haksatluatna omlou in “Meitei Lebensraum” loh chingtakin paitou zelin, a gahkhum tak zawng neta uhi.
Lohchinna in duh-amna piangak zel in, Tipaimukh bial leh Thanlon bial –gam ong, a luahtu omsunte leng ‘manage’ haksa lomlomlou dingte a gal-et chiang un Meitei policy makerte chilphul sak hi. Huanah, Jiribam experiment - Tipaimukh leh Thanlon biala lohchingtak a asutzop theih uleh “Meitei Living Space” problem chauh solve louin, hiai Sub-Div nihten ventilation leh “ Meitei breathing space” zawng pe ding hi. Manipur lifeline NH-39(Dimapur road) leh NH-53(Jiribam road), tua Nagalim area sung a paite zawng hiai “Meitei Lebensraum” thak liklek Thanlon leh Tipaimukh bial sung apai in ‘Suangkhat a vasa/sava nih denkhiak’ theih kigingta uhi.
Tipaimukh leh Thanlon bialte tellouin Zomi politics in omzia neilou hi. Tipaimukh leh Thanlon Sub-Div te ‘goth leh magoth’te khutah omta leh Zomite geo-politics leh strategic policy suse dimsem ding hi. Gamgi in mihing ngaihtuahna sulamdang thei a, unity leh kingaihnatna zawng sudau thei hi. Huaiziakin, hiai Manipur cabinet decision- Thanlon, Tipaimukh leh Jiribam Sub-Div thumte ADC khat nuai a koih tupna in development leh good governance lam koklou a, agam neitute Pi le Pu apan a luahtute holkhiak a, thah a, hiai Zogam hoihtak “Meitei Lebensraum” ding a boltupna ahi, chih kichian mahmah hi. Hiai Manipur cabinet decision nolkhinlou a, paisuakpih ahihin tuh Zomite/Sinlungsuak te tung a galbolna hi ding hi.
By-kikim pa (Date August, 2006).
-X-
PS:-
Lebensraum is the German term for "habitat"; used both in ecological and sociological contexts, its literal meaning is "living room." When used in English, it refers to a motivation of the National Socialist (or Nazi) government of Germany and its expansionist policies, which aimed to provide extra space for the growth of the German population. In Hitler's book Mein Kampf, he made clear his belief that the German people needed Lebensraum ("living space", i.e. land and raw materials), and that it should be found in the East. It was the stated policy of the Nazis to kill, deport, or enslave the Russian and other Slavic populations, whom they considered inferior, and to repopulate the land with Germanic peoples. The entire urban population was to be exterminated by starvation, thus creating an agricultural surplus to feed Germany and allowing their replacement by a German upper class.Hitler on LebensraumIn an era when the earth is gradually being divided up among states, some of which embrace almost entire continents, we cannot speak of a world power in connection with a formation whose political mother country is limited to the absurd area of five hundred thousand square kilometers. ---
Adolf Hitler, Mein Kampf; Boston: Houghton Mifflin, 1971, page 644.Without consideration of traditions and prejudices, Germany must find the courage to gather our people and their strength for an advance along the road that will lead this people from its present restricted living space to new land and soil, and hence also free it from the danger of vanishing from the earth or of serving others as a slave nation. --- Adolf Hitler, Mein Kampf, page 646.For it is not in colonial acquisitions that we must see the solution of this problem, but exclusively in the acquisition of a territory for settlement, which will enhance the area of the mother country, and hence not only keep the new settlers in the most intimate community with the land of their origin, but secure for the total area those advantages which lie in its unified magnitude. --- Adolf Hitler, Mein Kampf, page 653."
Sunday, February 24, 2008
UPA BUANGPU LEH KEI – I
Huchih laitakin a cell phone hawng ging a, kawi a panhiam chih thei kei mah leng, ‘Ha lo’ achih tuantuan danin gamla kuamtak apan ahopihtu khat awm hiin ka thei mai hi. Cell phone apan ahopihtu gen hoihtakin ngai khia a, himahleh a melput dan leh achezia apat phone a athuzak a kipahpihlam hilo hi chih chiang mai hi. Tuni a a zingthawh fuhlo hia, ahihkeikeh, a thu zak hoihlo himhim chih bel ka thei khezo kei hi.
‘
Bang hang a ken Vai Dangka thawh laizang ding?’ sosang deuh mai in chi hi. A kama kuva haizansa in Gari bang theh phungkhawpin kiko khia hi. Phone leh lam pang a pautu kahihloh ziakin, ‘Khawvak , Nipi leh Khapi’ kiangah kipahthu ka lungsimin ka gen siausiau hi. Lawmte khatin, ‘ Upa pa’n kha atan chiangin akiangnai ah na Pathianni puan silhin awm ken, na puan teng kuva a san gawp ding hi’ chih deihsaktak a hawn hilh ka phawk khia hi.
‘
Beh beh chi rigawt kenla, a tup leh ngiim in hawn heel ve , abilh-a-tholo nawnsa ahia? Hai nileng ka hi kei. Sakhi -sazuk man leng , saliang-sabak bel ka beh ka phung khawl mah ning. Ahita hal a, gamvai hawmna, mipi sik-leh-tang a sawl ding behbeh chih ringawt a teel ding, support ding nasa ua hia? Gam adia a tup-leh ngiimte ahoih a, tua bang semkhe thei ding mihing ahihleh, ka beh leh phung khello leng sum-leh-pai in pan pihin,ka vote zawng pe mah ning . Kua heel kua chial zawng ngai keng’ chi khe phei lawilawi hi.
‘ Behte support ding a mitengin hawn gingta thotho ding chihin aselamin Bawngtal gawh ding bangin kisuk zuih duanduan gige nawn kei le hi mai. Heutu ding-mipi sik-leh-tang a ding diing; a hoih, achiin leh siam in zawng unla, inn dawngta bawl in bawlnawn kei le uteh hi mai’, chi hi. Kua tawh kiho uh hiam chih thei kei mah leng, athu gen uh hi dia ka gintak bel awm hi.
‘......ka thei aka, gen-gen le ngai leng kasa kei. Tua na chiindan ua bel Vai Dangka tam bei ding mah ei vawi. Ki teel chiang a vasa no gilkial mah bang a, aleh lam aleh lam a dawh sohsoh uchin ua, ki teel zawh chiang a na sik-leh-tang ding ua na teel ua, nasawlte un ‘man a leisa nahi uh, no a zawng hi kei uteh’ hawn chi uh ei ta ve, mipi tung leh gam-leh-nam tungah leiba zawng nei nawn kei uh’, chi suk lai hi.
‘ Huai ei vawi ka gen gen na theita hia? Heutu ding lampam singsat a sat uchin ua, nap nul banga nul puat ringawt uchin ua. Heutu ding ateehna lo ding a teh uchin ua, a quali’ lo ding quali’ sak uchin ua. A siamna - pilna uh leh Sakhi ngal a tuivunglo ei vawi. Khenkhat pian ken BA zawng neilo, mengmuhna(vision) zawng neilo, khawlak singpi dawr a tutu a mivantang ngaihtuahna tan lengpha zolo ding khawng heutu dia teel uchin ua. Singpi dawr a ‘Huai hawn chih uleh ‘huchih’ le hi mai’ chi maimai ding khawng heutu na nei ua........... Politics ichih ‘the art of possibility’ hi a, problem sukvai veng theih possility hi a, heutu hoihteehna hoihpen bel - ase tawp khawk pumpelh thei dia problem solve theih ei vawi. Na heutu khenkhatte uhlah, La-gau sing a lamlian kiang khawng a bungvelvul uh hilo uhi a?” chihin a ban zawm hi.
‘Khenkhat lah, namdangte kianga ‘ka heutu uh, ka ai-awh uh ahi’ chih ding zawng zahtat huai ngoihngoih, chair a atut chiang ua zawng kitaw -tah ding mah bang gige, hunbi nih leh thum bang teel ching a awm zaw mah. Midangte ai-awhte tua ‘tutsa a kitawtahte’ dinmun a ahawng awm chiang ua, mi ai-awhte zaw tutsa akitawtah dek suailo ua, a kolom khetbuk ua sial-ek den dalh mah bang a hawn khen dalh dek uh ei vawi’ chi khe phuaphua hi. ‘Nidang a na lozau hawmdan teng uh, number thak vuah a, lo dawk khalo dia naval theih na’ng ua lo hawmdan suklamdang vek tum uh ei vawi’, chilai hi. ‘A semtu ding dinmun adin chiang alah, sep ding bawl ding phawk mawngmawnglo, lungsim ngaihtuahna in leng ban mahmahlo, mi’n ahawn sep chiang alah ‘temlo in ka ngawng uh tan uh e,tua ten ah’ chia aliamna ma kilak tuah den’, chi hi. Upa pa’n bang thu bang la gen hiam chih thei kei mah leng, a lawpna’ng a ‘Ngainu Tea Hotel’ a singpi ki khilai na’ng bel awm tuaklo hi.
‘ Huai le genlai ding kei ve!’ chi lailai hi. ‘.....huai tak ei vawi, tulai ate bel mipi heutu hi nawnlo ua, ‘gam-leh-nam Theka a latu’ ei ve ua awi. A lalsung nana ua, mipite hamphat na’ng leh gam puah na’nga hawngpai peuhpeuh na contract uh ei vawi. Sapi banga ‘mual a atuah mual a ne, guam a atuah, guam a ne’ ding heutu khawng na khawi khawi sung teng uh huchi ding mah nei ve uah. A taktak a paak tui buaktu ding awm silo a, pak bil abah ding awmlo chi a vuivui apha pen dia hia? Kua in na ai uh awh a, kua nasik leh tang ua pau ding chih tanpha na thei ua hia? Akno hawn api Musi in alaksaksa bang mai a belh ding enkawltu ding neilo na hi kei ua hia? Chi khe lualua hi. Pa Buang in amah banglo takin “ Huchi ding zaw hilo hi vaw’ beidawng takin chi hi. Beidawnna leh Upa Buangpu khawvela thil kituaklo penpente lak a khat hi.
A kiang a ka awmlam zawng phawk nawnlo in ‘Mi tawmchik , aki gen sia ding zawng awmlo chih lum-leh-phaw a zang a, mi’n thudik agen ding kidal kidal le, ahihna tak genloh sakloh a awm den dia, awlmawh huai ahihlam zawng kuan theita ding? Anatna pentak itheih keileh bang chi suk dam ding? Na khuak lungin aneek lam na theih kei a, ‘kawlphe damdawi’ na neek in na dam dia hia? ‘Aki gensia ding awmlo’ ichih ichihna lamin, thokang khuak zah nei khawng in hawn pipi le uh bang suak ding? Public debate nei theite mahin masawn ua, mipiten a right uh awareness nei ua, politics edu’ hoihtak aka hia. Mipi mawl luaten heutu mawl bawk tel ua. Public debate lahneilo a, Sumkuang bang a mahni shell sungpan khawvel igal-et sung teng vual kipha ngei kenteh, ’ ngaih zaw sem in a phone ah chi hi.
“ Hi mah tham e” chih tawh thuahin kei hawn ngawhbawl hileh kilawmin hawn en phei a. “A semlaiten lah a phatuam thamdia ngaihsaklo; asem nawnlo-pensionerten lah bangmah ngaihsaklo ua, asih hun ding uh vawkpi daileng ngaktak a na ngak gouh ua” chi hi. Upa pa’n huai agenleh pensioner khat ki puanna anuai abang ka lungsimin hawng lang hi:
I get up each morning, dust off my wits,
Pick up the paper and read the obits.
If my name is missing, I know I’m not dead
So I eat a good breakfast-and go back to bed.
Phone a akihopihpa’n bang gen hiam chih za kei mah leng Pa Buang in phone a “ Hi tham e, politician te lah hi chi,a ‘cian lote lah hi chi,” achih kaza hi. “ Pensioner - nam leh gam vei taktak, vote deih ziak leng hituanlo neite mah tukloh/phakzawhloh gimnam uh ei mah ve. Huchi bang neite nungah phunphun kawmin, ko leng amau muh bang deihtei ichi ichi dia hi mai ” chi a agen chiah za kei mahleng, huchi bang a gen taak –leh- leeng thil lamdang lua hilo ding hi. “Huaichiah, ilak uah namvei – nam awlmawh taktak, intellectual community chih ding tham neilo law zezen hanga. Huaikia leng hilo a, heutu dia hoih, a talent nei leh gin-awmna nei bawksi amihing ding awm mahmahlo ihi ua leng himah e ” chito zel dia gintak leng hi.
Phonea a kiho khit uh leh ki hokhit loh leng theih khawlhloh in, kei lam hawng nga pheiphut in “ Tuikuk Pathian siam zawhloh chih na thei ngei am?” nakpi in hawn chi phei hi. Upa pa kama kuva neng te’n honthehphei phung ua. Ahihziakin, akuva tamzaw valh khin ahih chiang in, ka puan a belh ding bel duhthusam bangin tam nawnlo hi! Pa Buang kam apat Kuva tang nengkhat hawng leng khia in ka neck-tie silk a kibawl mul hawn deng phei hi. Silk khau in thil neng hiptheihna, mangkangten ‘static electricity’ achih uh nei a, tua static electricity in tua kuva tang nana hip hi. Ahihziakin, Upa pa chiltui tawh amah gikna tawh akithuah chiangin ka neck-tie silk khau a static electricity ten tua kuva tang-neng hip taangzolo ua, kipei velvel in chikmah chiang a muh zawhnawnloh dingin anuai ah ke mangta hi!
Coming soon-
UPA BUANGPU LEH KEI-II
(Tuikuk Pathian Siamzawhloh)--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tuesday, January 22, 2008
KUMTHAK AH HINDAN THAK
1. DAMSUNG NITE SIMDIK
Pilna lungtang ka neih lawh
Hialna ding un,
Ka dam sung nite uh simdik
Dan hawn sinsakin (Sam 90:12)
Sam 90 hi Pathian’ mi Mosi’ thumna kichi hi. Kum bangzah aphak a Mosi in hiai thumna Late gelh hiam chih i thei kei. Himahleh, a La thu akipanin Mosi in hichi bang a thumna aneihlai in akum tawm nawnlo a; khawvelah muh, zak leh experience hau mahmahta ahi chih hiai athumna La apanin theihtheih hi.
Damsung nite simdikdan siam dingin “tu hun” pawimawh a. La in
“Tuma, tunung kou ka chi uh
Nang, tu, na chi gige” chi hi.
Bible in “ Ngai un, Pathian deihsakna hun tu hun ahi a, hotdamna ni tu hun ahi” (2Korin 6:3) chi hi. Pathianin “Tu hun” ngai pawimawh a, huchi mahbangin mihingte adingin leng “Tu hun” pawimawh hi. Tuhun i man dikloh chiangin, i tunung hun dingte, “Pathian thangpaihna a hih mangbat a “ awm dingin lampi sial gige i hi kha thei hi. Zingchiang,kumnawn,huai kum nawn i chih, tuni leh tuhun in kipan a, tuni leh tuhun a i sepding – i seploh, ihih ding- i hihloh hiam; i bawl ding – i bawllohte zingchiang leh tunung chiangin a gahhoihlo i lo ding hi. Huanah, i seploh ding, i bawlloh ding iva bawlte leh iva septen’n siatna leh manthatna ah hawnpi lut thei uh hi.
Pathianin miteng teng kiangah akibang in hun pia a. Billy Graham leh Bill Gates in kei leh nang mah bangin ni khat ah dakkal 24 nei ua. Ni khat in nnatamzaw a sepkhiak theih na’ng un, Pathainin amau deihsak tuamin, ni khat in dakkal 24 sang a tamzaw hun pe tuanlo hi. Ahihleh tuni in, bang ziak a Billy Graham hiam, Bill Gates hiam tukzolo ihi ding? A ziak ahihleh, Billy Graham leh Bill Gates ten a damsung nite uh simdik dan siam ua, a “tu hun” uh zang dik uh hi. Huai ziakin, a sep leh bawl lamchiat uah ni tengin mi dangte sangin nnatam semkhe zaw ua, huai ziakin mi dangte tung a leng in , mi dangte phakloh gimnam uhi.
Huaiziakin, eiten leng i tuhun chiat uh zang dik gige le hang; mithupi, innkuan et-tawn taak leh minam thupi leh lopi tak i suak ding uhi. Pathian adia nnasepna hi in khawvel thilah hita leh; banglam peuh a milawh chingte khalam ah hita leh salamah mi phatuam – Pathian a ding leh ami hinpihte uh a dingin hi uhi. Huai ziakin, mimal lawhching leh minam lawh chingte hi dingin, tuhun apanin i damsung nite uh simdik dan siamin, i tuhun chiat uh tu kumthak ahihtawh kitawnin zatdik tum chiatni hang.
2. PATHIAN KHA TEENNA TEMPUL
“NOUTE, Pathian’ tempul na hi uhi.
Noute sungah Pathian’ Kha a teeng,
chihna thei kei ua hia? ( 1Korin 3:16,17).
I Kha kia hiloin, i pumpi leng Pathian bawl ahih a, Pathian a ahi chih Bible ah i mu hi. “.....Tua na pumpi uleh na kha uh Pathian a ahi” 1Korin 6:20 in chi hi. I pumpi uh Pathian a ahih bangin, Pathianin Amah ate it in thei a, amah ate humbit leh amah adinga siangtho a kepbit ut hi. Huaiziakin, Bible in “ Kuapeuh in Pathian tempul a hihsiat leh, Pathian in amah a hihse ding hi” (1Korin 3:17) chi hi. Huchi ahihziakin, hiai ilei taksa pumpi duat tak leh hawmthawhtak a i etkawl loh a, i taksa siatpih theih ding thilte ei deihtelna a ihih chiangin, Pathain hamsia hipkhia kha thei ihi hi.
Bangchi banga kei leh nangin Pathian tempul- hiai i lei taksa pumpi- Pathian ngaihdah ding zawng a thei pipi hiam, ahih kei leh,theihloh man a hihse kha thei ding i hi hiam? Biblein “ Pathian tempul a siangthou hi. Noute tua Pathian tempul na hi uhi” chi hi. Hiai i taksa pumpi uh Pathian deihloh leh huat zawng dinga sukthanghuai leh suknit theihna tampi a awm ngei ding. Huaite lakah, i pumpi hihse thei “Tep leh muam, khamtheih neek & dawn, kuva leh damdawi zatkhelh” lampang genbik le hang i ut hi.
I nekzawnna tawh kisai a thilpawimawh ahih dungzui in, Pathianin i khuakah i hih ngeingei hih, i sep ngeingei sep, i ninloh na’ng hawn kawihsak hi. Huaiziakin, niteng a office kai hiam ahih kei leh, nitenga dawrkai, lokuan gige, nitenga skul kai/college kai ni’nglo in awm theih hi. Huai zangkhialin mi tampiten, ngawlveina, “khamtheih, tep leh muam , kuva leh damdawi zatsual” na’ngin huai Pathianin deihsaktaka i damkhawsuah na’ng a hawnpiak zankhial uhi. Hiai hi Pathian vualzawlna ase zawnga zatna sual, hiai Pathian tempul, i pumpi uh hihsiatna ahi hi.
Huaiziakin, tu kumthak “Pathian tempul siangthou tak a etkawl kum” a puang ding in ikicho hi. I pumpi Pathian tempul leh khasiangtho teenna tempul ahi a, i duat ding a, a siat theihna tep leh muan, dawn leh damdawi zat sual apan a kikep singtho kumin zang le hang deih huai isa hi. Hiai gam leh hiai nam, India sungah a mihing awmzah tawh tehin, cancer natna vei tamna pen gam ahi a. Lunglam natna vei leh zunkhum vei leng tam mahmah hi. Hiai Pathian tempul hihnit ziaka Pathian hamsiatna i tung ua leihbuaka awm zawng hi thei hi.Hiai Pathian tempul, Khasiangtho teenna tempul i taksa pumpi uh Pathian deih dan bangin kemsiangtho le hang, sihnung lam-etna kia hilo in, hiai lei tungah zawng kipahman tampi, Pathian vualzawlna hawntut ding awm hi.
Khamtheih, tep leh muam, kuva leh damdawi zatsual apan kikep siangtho akulna leh phattuamnate tamlo anuai abangin taklang le hang:
Khamtheih, tep leh muam, kuva leh damdawi zatsual apan kikep siangtho hi-
i) I pumpi - Pathian tempul leh Khasiangtho teenna ahi a, Pathian tempul suksiangtho leh zahna hi.
ii) Dam theihna hi.
iii) Melhawihna – nungak leh tangval lai kia hilo a, tek nung a leng pitek/putek melhawih or pitek ‘photogenic’ hihtheihna ahi!
iv) I lungsim leh taksa halh hiuhiau a, lungsim hat a, tam kizil khezo hi. Huanah, nna leng tam kisem khe zo hi. Tamzil khezo a, nna tamsem khezo peuhmah mi lawhching leh midangte phakloh hi ding uhi.
v) Lopa teh/ lopa nah peuh ngai a, lopa nah ngawlvei ringawt mitak huai lo a, vuallelh huai himhim hi. I deihtel theihna munah, vuallelh tello in, vualzawh mah telin khamtheih, tep leh muam,kuva chihte apat kikem siangtho ni hang.
vi) ‘Tep leh muam, kuva leh khamtheih tuamtuamte’ nam mawl, nam cheknawk peuhin pibawl ua, khawtang kithuah khawmna peuhin zang ua, huaiziakin mawllai chindante hi uh hi. Nam mawl hi nawnlote’n hichi bang nam mawllai chindante tawpsan ni hang.
La in ‘ Khovel a ka leen sungin Kei tunga ahong tungte /Nanga pan Na sawl hi zeel hen aw...’ chi hi. ‘Tep leh muam, kuva leh khamtheih tuamtuamte’ ihih ziaka i tunga thiltung Cancer vei, Sisan sang, Sungna neih leh Zunkhum veite Amah, Pathian apan hilo peuh mah ding hi.
3. NUNGLAM A THIL OMTE NUSIA A, MAILAM A THIL OMTE DELH
Sang-gamte aw, a neikhin leh a tungkhinin ka kisim kei hi.
Ahihhangin hiai thil khat ka hih:
Nunglama thil omte nusiain, mailama omte ka delh hi. (Philipite 3:13)
I theih gigena a pawimawh tuktho in, i mang-ngilh a i nutsiat theihna pawimawh hi. Sumtang cheng nga siik ah, alangkhat ah 5 kigelh a, alehlamah, sahang lu thumnei kigelh hi. Hiai thilnihte apawimawh zaw chih awm tuanlo in –anihtuak un pawimawh ua, hiai thilnih a lehlam tuak a awmteen Cheng ngasik bawl uhi. Huchi mahbang in, ithiltuah imuh i zakte i mang-ngilh in i hihna bawl a. Huchimah bangin, i hunpaisa a i thil tuah i theih gigete’n ihihna bawl uhi. Lung-gulh a i delhdelhte’n i hihna,mi bang chi hi ihi hiam chih chiang takin, imtheih vualloh in pulaak uh a, huanah tunung chiang a ihih na’ng, i dinmun dinglam ah hawnpi uhi.
Nunglam a thil awmte nutsiat, mang-ngilh a kulna khenkhat te:
i) Hun paisa a i thiltuah khenkhatte i mang-ngilh theihloh chiangin, siatna hawntun thei hi. Etsak na’ngin, numei khat damlo den a. Doctorten a etchiang un a natna ding thei khezolo uhi. Atawp atawp chiangin anatna a lungsim lam akipan hi ding in Doctorten ginglel uh a, lungsimlam Doctorte kiang a hawh ding in sawl uhi. Lungsimlam Doctorten hiai nu hinkhua paisate asui asui chiang un, aneulai kum sagih/kum giat vel ahihlai a athil tuahin damlo sak hi’n suikhia uhi.
Hiai numeinu in apian pih- phiikpih khat nei a, aphiikpihpen amah sangin melhawih zaw a, pil zaw in leh a Nu uh zawng sukipak zaw hi. Ni khat, kum sagih vel ahihlai un hiai aphiikpihnu hawng si hi. A Nu’n it lua ahih chiangin a siluang kiangah kapkap a. Hiai numei nu, naupang kumsagih mi leng a Nu kiangah va kap tei a. Huchi a akahlai in a Nu amah lam hawng ngaphei in “nangsi hizaw le chin hawih ding hi ven” nakpi in hawnchi phei hi. Hiai nu’ in a Nu chihdan nasa lua a, mang-ngilh theilo a, a takin ‘a sin a lai na sak’ hi. Hiai a pianna Nu kampau a zak apanin, adamtheihna hawngkisia hi chih lungsim doctorten mu khia uh hi.
A Nu’ chihdan adik chi kei hang, a Nu –khawvel a amah itpen ding a a lam-et in hiai bang kampau akiang a asiatkhiak diklo mah hi. Ahihziakin, a Nu kampau sapkik theih hinawnlo a, a Nu kisik bang hita lehleng bawldik theih hinawnlo hi. A Nu hinna atuam, amah hinna atuam hi a, a Nu kampau hawihlo ziak a hiai nu damsung a pawilawng, damlo den leh ahih na’ngtan tung zolo a mi lawhsam siha asih ding diklo hi.
Huaiziakin, hiai nu in apianna Nu ngaihdam theih hawngki zil a, doctorte panpihna leh Pathian panpihna ngenkawma a pianna Nu alungsim a siitneilo a ahawn ngaihdam theih chiangin, hiai athil tuah nuamlo hawn mang-ngilh thei a; alung zawng hawngdam hi. Lungdamna in chidamna tun a. Lungsim a huatna leh khatna neilo a, lungsim leh taksa a ahawng damtheihtak chiangin asep leh bawl ah vualzawlna, mui ngilna zawng hawn nei hi. Huaiziakin, hunpaisa a ithiltuah hawihlote a ki supawi lawng mailo in, ngaidam a mang-ngilh ki zil ni hang.
Toupa Jesu’n leng “.....na sang-gam kiangah va pai inla, amah tawh kal ah kilemna va bawl masa phot inla, tua khit chiangin hong pai inla, na thawnpiak laan in”, chi hi. Kilemna, ki ngaihdamna tello in thawnpiak piak leh Pathian kiang a thumna neih in Pathian samkhezolo ding hi chih hiai Jesu kampau apan ki chiang hi. Huiaziakin, itunga khialte ngaihdam in chidamna, lungdamna leh lungdam khansau hiai khawvelah hawn pethei a. Huanah, Pathian tawh hawn kituak saka, i thumnate Pathianin hawn dawng a, sihnung lam-etna hawn pelai hi.
ii) Mi’n hunpaisa a asepkhiak a bawl khiakte ziak a phatna leh pahtawina, ‘dinmun’ piak phu liahliah ahi chih agen gen chiangin pension a khak khiak hunta ahi, chi uh hi. Pathanin hunpai sa a ithilhih hawih zenzente, atak hi in limsiam hita leh mang-ngilh ding in hawn deih hi. Aziak ahihleh, hunpaisa a ithil hih hawihte i sialsial chingin, mikisathei leh mihawihlo kisuak hi.
Malam a thil omte delh akulnate:
i) “ Muhkholhna thugen omlouhna munah mipite zautat a,dan zui mi bel mi nunnuam hi ahi ” Bible(Paunakte 29:18) in chi hi. Mimal hiam innkuan hiam ahih keileh, minamten tunung a ding ngaihtuah khawlhna, muh khawlhna leh sisak khawlhna kiphamawh hi. Hunpaisa leh hun awmlel apanin, tunung chianga thilpai dingdan awlmawh a suimite’n mu khawlin suangtuah thei uhi. Huai dingin History kizil hi. Bible a Thukhunlui ichih atamzawte tulai huna eite’n zilkhiak i neih a, ahihkhelhna mun ua ihihkhelhloh na’ng ua, a kisuihpaihna mun ua i kisuihpaihloh na’nga kigelh ahi hi. Korinte kiangak Paula in “Hiai thilte khempeuh etteh hi dingin amaute tung ah a tung a, eite kihilh nadingin a na kigelh ahi’(10:11), chi hi.
Bible a ‘Nungak Siangtho Sawm Gentehna’ (Matt.25) leng tunung adia sisak-khawl pawimawh dan hilhchetna hi a. Huai nungak sawm moneipa muak ding a kisate lakah, ngate pil ua, a dang ngate hai uh hi. Bible in nungak pil achihte, tunung a ding a kisa khawl, ngaihtuah khawl a ‘Meivak tawh meivaktui keng khawmte ’ ahi uh hi. A ngaihtuahlo leh ngeingaihloten muhkhawlhna neitheilo uh hi. Muhkhawlhna neilo leh tunung a ding a kisa khawllo mimal, innkuan leh minamte, mangthang ding uh a, a mukhawl a kisa khawlte thunuai ah awm ding uhi. Huaiziakin, malam thilte i et a, i gel a, mailam thilte i delh Pathian hawn deih dan hi. Huai dingin, heutu-khalam leh salam a ‘muhkholhna thugen’ thei ding minam in kiphamawh hi.
ii) ‘I dinmun ngei a ding diing in leng theih tawp a tai/pan ngai hi’ chi uh hi. Mihingten i maban, i phak khawptek i delhloh chiang in, lam-etna kineilo a, mihingte lam-etna bei in damkhawsuak zolo uh hi. Lam-etna i neihloh chiangin lungkiakna leh beidawtna in kipum dim sek hi. Huaiziakin, i malam a thil awmte-khalam hi’n taksa leh khawvel thilah zawng delh ni hang. Malam a thil awmte i delhloh chiangin, mipite zautat uh a, Dan leh Thupiak awmlo a, vaihawmna hoih zawng awmtheilo a, mipite chingtu ding neilo belamte bangin mangthang uhi. Huaiziaktakin, malam a awmthilte delh a, masawn tohzel Siamtu Pathian in eite dinmun dinga adeih dan hi.
4. KUMTHAK AH TUI THUK LAMAH
Ama’n thu a gen khitin, Simon kiang ah :
Tui thukna lam ah na long paisak inla,
nga man dingin lente khesuk in, a chi hi.( Luka 5:14)
Genesaret Dilah Simon leh alawiten zan khawvak in len dengin nga beng uh a. Himahleh lawhsam uh a, bangmah manlo uhi. Huai ni zingkala Toupa Jesu tawh aki muhni un, zankhawvak a ihmut loh tawh, thagim leh lawhsap thuah uh ahih chiangin, gim in tawl mahmah ding uhi. Huchi banga gim leh tawl a a awm lai un Toupa Jesu’n Simon kiangah “ Tuithukna lam ah na long paisak inla, nga man dingin lente khesuk in” chiin thu pia hi.
Simon in Toupa Jesu kiangah theih tawp asuah nung ua zawng alawhsap thu uh leh abeidawt thu uh tun hi. Lungkia in sep gim in lawhchinna tun tuanlo a atheih nungin leng Toupa Jesu thu mangin a lente uh tuithuklam ah hawn khia ua. Ama a ana lawhsapna sa mun uah a lente un a zawhloh ding khawp nga man uh a, a lawng uh zawng nga tam manlua uh ahih chiangin tui a tum dingin kisa hial hi.
Hiai a, Simon te mah bangin en leng, tu kumthak in hiai a nuai a thil thumte ah athakin tuithuklam ah i lente khesuk le hang hoih ding hi:
i) Innsungah: Khenkhatte kumlui paita ah innkuan sung a haksatna na tuak bang leng i awm mai thei a. Khenkhatte tate sual lua enkawl bang leng i awm kha thei , khenkhatte pasal sual hiam zi sual lua hiam enkawl a lung gimpih mahmah bang leng i awm mai thei a. Khenkhatte, vangtahna in a buah bang i awm mai thei a, khenkhatte sum-leh-pai haksatna , gentheihna ziak a lungsim van – a- khai – bang a, chimawh leh mangbang bang leng i awm kha thei.
Pathian kiang a thum thum a, ahihziak a A mah dawnna muh ding awmlo a kithei bang leng i awm mai thei hi. Semsem a, bawl bawl a, himahleh mahni thunun theihloh khawvel a thil tungte ziaka seploh bawlloh mah banga, agah lawh ding awmlo bang leng i awm mai thei. Simon in Toupa Jesu kianga “ Ahihhangin, nangma’ thuin len ka khesuk ding” achi mah bangin, tu kumthak ah Jakob bangin Pathian buanlai ni. Semsem kawmin, Pathian kiang a thum ngitnget kawm in kumthak ah –innsung etkawlna ah tuithuk lam ah i lente uh khesuk nawn ni hang. Mihing a ding a thil hitheilo bang a langte leng Pathian tawh ipan chiang in awlsam takin hithei zel hi, chih mang-ngilh kei ni.
ii) I nnasepna lamah: Kumlui pailiamta ah i sepna lamah, i phutawk pahtaakna lawhlo kisa bang i awm mai thei a. Khenkhatte kaisa’n hun mahmah a kithei- kaisang theilo bang i awm mai thei a. Khenkhatte mahni siamna tawh kihun nnasepna mu tadihlo bang a kithei a, lungkimlohna adim bang leng i awm mai thei.
Himahleh tu kumthakin, Kamsang Isai in “Ahihhanga, Tangtawn Toupa ngakmite’n zaw, thahatna thaksak kik kik ding uhi. Muvanlaite banga kha-a lengtou ding uhi. Taai ding uh a, bahlou ding, pai ding uh a, sawlsamlou ding uhi”(40:31) ana chih mah bangin, i thate thaksak kik in, thatho leh phur takin Pathian in a hawn kepsak mawhpuakna – sep leh bawl, i neekzawnna lam chiatah nasemtu hoih pen, semtu muanhuai hih tum chiat ni.
Tu kumthakin, Toupa Jesu’n “ Mi’n mel khat pai dinga hon ngiat leh, mel nih pai in” (Mat.5:41) achih mah bangin, na heutute lam-et sang a thupizaw leh tam zaw tham sep khiakna kum in zat tum in. Siamsinlaiten kum dang tengsang a result hoih aneih kum uh, sepna neite’n thatho taka atamthei pen sepkhiak kum in zat tum chiat ni hang.
iii) Pathian nnasepna lamah: Kumlui sang a tam zaw deuh Pathian gam a dia na thum kei leh; na tha leh zung , sum leh pai nathawh kei a, kumlui sang a tamzaw deuh Pathian gam a dia na sepkhiak kei leh, Pathian gam za deuhdeuh lo dinga ,kumlui a aphak chia kia pha den ding hi. Huai ziakin, tu kumthakin, kumlui a Pathian gam a ding a i thum zah sang a tam zaw thum ni. Kumlui a sum-le-pai Pathian gam a dia i thawh sang a tam zaw thawh ni. I tha leh zung zawng tu kumthakin, kumlui a sang a tam zaw deuh Pathian a dingin zangni hang.
Kumlui in Pathian nnasepna ah deih bangin i lawhchingzo kei ahi thei, khamangthang matna lamahte, Saptuam sung kivai puakna ah te i thumna te Pathian in hawn dawnglo a, i sep leh bawlte’n leng gah kilawm suahlo in i thei ahi kha thei. Ahih ziakin, Simon bangin Pathian kiang a ngetnathumna tawh a thakin, lungkelo in i lente lithuk lam ah deng nawn ni. Pathian in lungkiakna kha, mangbatna kha hawn pelo a, lungmuanna-khamuanna khawvel piak bang hilo eite hawn pia a,huaiziakin, Taai ding a lah bahlou ding, pai ding a lah sawlsamlouhna ding, tamsawllouh na’ng kha in eite hawn thuam hi.
Huaiziakin, tu kumthak apan, pilna lungtang neihna ding khawp a damsung nite simdan siam dingin, Pathian tempul i taksa pumpi uh kem siangtho a, nunglama thil awmte taisan a malam thilte delh dingin leh isep leh bawl, innsung etkawlna leh Saptuam etkawlna a Pathian hatna muang kawma alithuk lam luh a, kumthak a hindan thak, Pathian hatna a salam leh khalam a vualzo hinkhua nei dingin phatuam ngaih suahsemsem ni hang.
[Upa G.Khamkhokam in EBCC Aizwl Biak inn a date 01-01-2008 nitak biakna kikhawpna a athugen hi]
Tuesday, January 8, 2008
KA ZI
" Zi a mu zote na hoih a mu hi a. Topa’ maipha a ngah ahi .
Paunakte 18:22.
Ka ngaih sutsut teh ka zi mahmah manpha sa ingh. Zi hoih ngah ding a hamsa mahmah ahi zawng in, kei pen a hampha mahmah zi hoih ngah mi khat hi ingh.
- Ka lungsimin ka zi muang kinken a, amah zawng muanhuai zi hoih ahi hi. Ka zi nuntak sungtengin ka insung ah thupha kitasamlo dingin um cinten ingh.
- Ka zi in a khan tawntungin katungah thupha bawl a, thusia tun ngeilo hi.
Amah in thanuam takin nna sem a, phalvak tungin zingtho a, innsung taksap inn awng-hu in buai den kei hi. - Amah hangin, ka khasum san zong ki ningcing den a, ka ta ka naute puan hoihhoih guana, phalbi a hong tung ahi zawngin lunghimawhlo innkuan hi ungh. Ka inkuan neek ding alim-a-al, a man zong tawmpen ding zawngin thalawp takin a sem den hi. Ka khasum sante azat na’ng diktak a zat tumin khabul apan sehkhiatsa diam in koih theizel hi.
- A lung nawpna Topa pan angah hi a, tua hangin nasep sil bawlah ahoih, a maan ding theisiam peuhmah hi.
- Zin leh leeng hopih siam a, khual leh tualin pakta ua, kuamahpeuh maipha a mu den hi.
- Ka zi in pilna leh itna tawh thugen a, kam khum takin pau hiat hiat hi.
- Ka silh leh tente hoihtakin hong kep sak a, tua hangin ka office leh u liante lak ah ka tut a, Meeting leh Conference katel ciangin zawng akithuam hoihpen, akitheituam mi khat hi ingh. Lungsim nuamtak in ka nna hawngsem sak a, lungsim zangkhai in hawngkoih den a; tua hangin kasep kabawl tengah zawng ka mapai a, thupha leh deihsak tuamna a ngah ngitnget hi ingh.
- Ka nu, ka pa hawng it pih a: ka sang gamte hong awlmohpih hi. Tua hang bek hi kei zong zi hoih hong pia - ka suung leh pute ka mit mauta bang a ka et a, ka duat ahi hi.
- A zawng a cimawhteng tungah ka zi cingin siamzo a, ka innsung a anntaw leh khutdawh honglut peuhmah huhna ngahloin khutguak in ka insung pan ciahkik ngeilo uh hi.
- Ka taten zong ka zi- a nu uh, it mahmah ua, ngaina peuhmah uh hi. “ Lampam ka sik khelh a zong Nu aw ka cih, cik leh kawng ngilh thei dia” ciden liang uh hi.
- “ Zi hoih tampi tak a omtei hangin, nang ka’n a zi hoih kuamah om kei” cihthu ka zi kiangah a gen den, a sa den hi’ngh. Leitungah sawmvei ka nungta ahi zawngin, tua ka zi ngeimah sawm leh khatvei zi a neihnawn akithalop mahmah mikhat hi’ng.
- Ka zi melah Pasian hong itna ki lang a, ka zi ka pahtawi ciangin, zi hoih hong pia Pasian pahtawi hi ingh.
- Ka zi pen vantung leh leitung a pahtakna a ngah mi khat hi.
(PAUNAK 31: 10-31 SUNG PAN A BAWL)
Friday, November 2, 2007
THE ENIGMA OF GOING HOME
Kum hiai zahta inn lam pai hun ding ngakta a. Sunkhawvak chiangin, kawlbulh theihloh leh gamlat leh nai in adaal theihloh, lungsim suangtuahna in ngaih tuah a. Zaan miala alupna tunga a ihmut chiangin manglam khawvel ah hun leh kumte khawl in, adinna ngei ua ding bangin mu hi.
Hi e, lungsim suangtuahna khawvela a ngaihtuah chiangin, chiklai hiam a, kawilai hiam a a zak leh muhte tuhun a akiang a awm bang leh ging bangin zathei zel hi. Hiai akhawsakna apan lungsim ngaihtuahna khawvela tenga, angaihsut chiangin; kum 40 paita a vaiham-saan-hun a, Sumtawng a Akpi tuilai kawkeek kawma, a Bubah apan leng khia a, Sumsung hawn bawh thawm gingte tu daka thiltung bangin zathei zel hi. Huai Akpi kawkeek ging second khat in 330 metres leeng taleh, tuni leh tuhun in a awmna apan a, 416,275,200 kilometres agamla tungta ding hi. Himahleh, lungsim suangtuahna khawvel ah zaw, 416 maktaduai Kilometre a gamla leh kum sawmli a sawtin haksatna bawllo a, tua Akpi kawkeek ging awlsam takin sam kik thei hi.
A pai hun ding tungdekta a. Kisakkhawlh hun hita hi. Hiai mun ‘zin leh leeng’ banga akingaihna mun, a it leh ngaih te kiang a ‘ei khawlam’ achihsek apan gamla pi a awm himahleh, hiai munah a hatlai sung teng zangzo a. Hiai ‘khualgam’ a atenna inn sung a et chiangin, kil chih leh mun chihin a innkuan tangthu uh gending nei in thei hi. Innbang/Zuak feet nih vel a sang a ganhing lem kigelh leh ABC kawi ngiingei a kigelh, bangzah vei hiam rawng kinuh khumta, muhtheih milmialte a et chiang in, ahunpaisa te ngaihtuahin, achangin nui hiauhiau a. A changin, a muhtheihnate vai a………
Huai innbang a Calendar khaina sikkilh/perek kiphut, nidanga amuh dan leh ngaihdan tawh, tuni a amuhdan kibanglo hial hi. Nidangin, huai innbang a Calendar khaina sikkilh in genneilo a, sikkilh ve maimai khat hi. Himahleh tuni in, huai sikkilh a et chiangin a hinkhua tangthu kemtu muanhuai leh a damsung tangthu tamzaw khaitu hiin thei a. Calender bangzahta huai sikkilh ah kikhaita a, a kum teng a Calendar thak kikhaite a ‘New Year Resolution’ bangzah vei kichiamteh ding hiam chihte angaihtuah maimai hi. A awmna pan hiai innsung a thil tungte kum bangzah sung leh bangzah atam mu dinga, ‘New Year Resolution’ bang zahta bawhsiat lai zawng mit a mutu hi ding hiam chihte ngaihtuah hi! Pau thei in houlimpih theihhileh, huai sikkilh in gen ding bang zahta nei ding a, amah ‘neutral ground’ apan a suk et chiangin hiai inn sung a thil tungte, amuh leh zakte ah ngaidan leh ‘advice’ bang zahta hawn piak ding nei ding hiam chihte angaih tuah hi!
Huai Bathroom kawngkhak a, kum bangzah vel hiam paita a, zingthawh tenga dinsan zawng tehna, Crayon a kigiit te, tuni in zaw anunlui-anunlui tankhawm uh, kohkik a sapkik theih hileh achih vungvungte lak a khat hi.
Aleh lamah, hiai mun a khawlden leh tamden thei hiloin ki ngaihtuah hi. Himahleh, mihingten a hun paisate uh, suanglaipi a laigelh, duster a nulmang bang a nulmang theilo ua. A taksa phel langkhat in, kum hiai zahta leh hun hiai zah, anuam leh haksa ana tuahna mun khelahlo theilo hi. A ma’n ‘khaw lam’ achih, ngai tawk mahleh, a ‘khual tamsawtna mun’ apiang a khang khia – a mahsa bang sapu, asisan apan piangkhia te adingin, a mah ‘khaw lam’ amau adingin mekmak gam suak ding hi, chih zawng thei hi. Mangkangte’n “History repeat itself” na chi ua, amah tunia alungleennate khangsawnte kianga pesawn ding ahi, chih zawng thei hi.
Himahleh, a taksa phel lehlam in, a khawvak muhmasakna mun, a neulai lawmte tawh akhawsak khawmna mun uh, zaan chiang zalmang a amatna mun; sun zalmang a kum hiai zahta ana akhawsak na ‘ka gam, ka lei, ka luguh phum na’ng mun’ achihna mun lung-gulh den hi. Ahita zawngin, lungsim suangtuahna khawvel chauh a awm - ‘liimsiam khawvel’ lung-gulh in, mahni khut a vasa khahkhia in, singdawna sava tuang delh ding ahi de aw?
Kawi lam leh kawilai peuh ah awmta leh, a taksa phel lang khat nawsia bang veve ding hi, chih zawng thei hi. Bangteng hileh, ‘ inn lam’ zuan a pailo thei hilo hiin kingaihtuah hi.
A lungsim mitkha a agal-et chiangin, taangsaam pak hun hidekta a. Khaw khung tangah Ngeisawk pak ding a mum muhtheih in awmta hi. Zolengthe ten zawng tukum a dinga ahun uh beidekta chih thei in a suun a zaan in Zogam awi in khuang den uhi.Liimsing kungah, Luaileng /Naubaan te hunthak, ni thak muak uh hileh kilawm in pak uh a, Khaal hawng tung ding a kisa khawl in, a kuungte (stem) uh tui a dimin puak il-el ngeuh uhi.
‘Hun leh Mun/ Time and Space’ in a let-tang a, a dal zawhloh lungsim suangtuahna in a mailam hun dingte ngaihsun hi. ‘ Inn lam’ atun chiangin, a neulai lawmte tawh, huansung a Behiang kunglak a rocker chair atu in, phalbi nisa lum awi kawm a, aneulai hun nuamte uh sut khawm dingin kingaih sun hi.
‘Inn lam’ atun chiangin, a suut khawm takpi mah ding uam maw??????
Friday, October 19, 2007
Tuiluang Lei kiang piautak ah Khaal Huan(Nuul) tamtak awm a, Khaal Haichi tuamtuam Ankamlum, Pakbawk, Carrot leh Haichi tuamtuam po dim uhi. A pona leitang uh hoih ahi ding a, anahte hing dipdep in leh Ankamlum leh Pakbawkte lian thei mahmah uhi. Ankam pakte eng ngiingei ua, huih in amutna lamlam ah akituakin awn ngiaingiai uhi. Huai Ankam pakte khuai leh pangpalek ze tuamtuamten bawm liailiai uhi.
Ka awmna apan Simlam pangah Hafl-long tang awm a, Simsuahlam ah Khawbawn tang –ni danglai a pi leh puten gam Sai, Chingpi leh Zangsial a betna tang uh hing dipdep in muh theih in awm hi. Luitaw lam ah Mikangten Rail pai theih na ding a Lei a dawh uh, brick khuam a kibawl Leipi muh theih in awm hi.
Huai Lei tung apan kakim kavel en a ka dak velvel lai in, Lei nuai a Tuiluang luitui in hawntaih ‘Nahpa san kelkel’ khat ka mu hi. Huai Nahpa sankelkel kawilai singnah hia, kawilai pan ahawngpai ahi de aw chih ngaih tuah kawm in Tuiluang luidung ka mit kha in ka zui to dundun hi.
Tuiluang luipen ahawng kipatna naak Galleeng gam-Tamenglong District hia, huai apanin simlam manawh a luang in, Vangaitang suahlam a luangin Tipaimukh ah Tuivai tawh kisutuahin, mallam pang a hawng kileh hei in Vangaitang tumlam pang a luangin Assam a Cachar District tawnpai suakin Karimganj District ah Bangladesh ah lut hi. Huai apan Bengal Tuipi ah luang lut nawn hi.
Tuivai leh Tuiluang kisuk tuahna Tipaimukh kichi pen I pi leh pute un “(Tui)Luang leh (Tui)Vai suah” achih uh hi a. Manipur, Assam leh Mizoram hiai State thumte kigam giitna munah awm hi. Ni danglai a ‘Chi’ ( Chi-al) pua a Hingtal(Silchar) apan Lawng a ahawngpai chiang un huai ‘Luang leh Vai suah’ munah Dawite awm in thei uh a, lau mahmah uhi. Huai mun a Dawite awm ziakin Lawng chetsual/ Lawng kilumlet awlsam mahmah hi, chi uhi.
Aziak diktak ahihleh, Tuiluanglui pen Tuivai sang a lian zaw himahleh a lui damzaw/ phei zaw a. Tuivailui pen alui neuzaw a, himahleh alui sukluan zaw a, a tuiluan (water current) hatzaw hi. Huaiziakin, huai lui nihte munkhat a akisuktuah chiang un, Tuivai luitui pen Tuiluanglui sungah tuitung akimu theilo in luanglut a, alehlam gaal ah lamdangtakin tuikifawn zuahzuah hi. Huai awmzia bel, Tuivailui – Tuiluang lui ah tumlam apanin luanglut a, alut lohna lam - suahlam pang Tuiluanglui kamah Tuivailui tui in a khawh chiangin Tuivai luut lohna lampang ah tuikifawn zuahzuah hi. A theilote adingin Dawite nnasep mah bang hi. Huai tui current in Lawng subuai in, chetsual awlsam sak mahmah hi.
Tuivai lui pen Zogamluite lak ah munpawimawhtak luah a. A hawng kipatna Tedim Uk sung a Zampi khua hia, Zampi khuate luitui neek hi. Huai apan hawng luangin, luineu tuamtuamte gen lohin Tuivel lui in Singngat kiang a Maukawt gam ah Tuivai zawm a. Tuila, Tuima, Tuizin, Tuisa te leng Tuivai ah luanglut uhi. Zomite teenna tangdawn ahih chiangin khawlui tuite a suklam a luangin, kawilai hiamah Tuivai a luanglut in, Tuivai lui apan in Tuiluang lui ah luanglut nawn uhi.
Huai Zogam lui tuamtuamten tuuk vuahzuk chiangin hawktui tawh zodawn leihoihte taisuk uhi. Tuiluanglui atun chiang unTuiluanglui pen Cachar phaizang ah awlawl in luang a, Zogam leihoih apuakte Luikam ah nawsia a, ‘Seh-neel’ kichi hi. Hiai sehneelte leihoih mahmah hi ua, haichi in ngeihmahmah uhi.
Hiai Tuiluang sehneelte, Zolei hi a. Huai Zogam apan hawng luangsuk zolei te ka et chiang in, muhtheihloh thilhihtheihna khat in hawn hip hiin ka thei hi. Hiai sehneelte ka khut a la a, ka et chiangin, ‘ka sa bangsa nei leh hiai ka sigui a luang sisan tawh kibang’ in ka mu hi. Hiai Tuiluang kianga Sehneel laka piauneelte(Leingawi/balu) Zogam a hawn nawseta ka pi leh pute khekhap in bang zah siik-kha ding ahia, chih khawng hawn ngaihtuahsak hi.
Hehpihna neilo hawktuiten hawnna paisanta, ka mi leh sa te Hantungah te luangin, Zogam siktui, nisa leh Zogam ann ne a ana khawilet, Zomite taksa bung ‘Lei a bawl lei a kiknawn’te leng hiai ka khut a ka tawi piauneelte lakah tel ding in ka gingta hi.Nuamtuam mah leng zawng theihna neilo piauneel tangta a, ‘sulkik hawng hei nawn in’ chiin samsam mah leng zakna ding bil neilo uhi. Ka it leh ngaih simthu genpih mah leng le hawn it thuk theilo ua, kanna lo ding a, vailak zunthak zawng bangzolo ding hi, chihte ka ngaihtuah chiangin, ka lungzuan hawn behlap mai mai hi. Hi e, mihingte adingin ‘it thukloh itna’ kan a naa leh thuak-haksa tamlo hi.
Hiai Tuiluanglui tui zodawn pan hawng luangsuk, kei sang a zawng zogam a sunglai tang zaw a, kei sang a Zogam a theih leh muh zawng hauzaw dingin ka gingta hi. Hia ka mai a Tuiluang lui tui luang dumdumte lak a bangzah hiamte, Zogam a zolianu puansawpna tuite hi ding a, tamtakte zolianu kisilna tui – a liangko a akibuahsukna tui, a khuk a hawngluang khia te hi dingin zawng um ing. Hiai Tuiluanglui tui ah, zolianu vunthem(skin cell) tamtak zawng awm dingin ka gingta hi.
Hiai Tuiluang luitui luang nouhnouh ah zolia nu skin cellte pangpa tak in luang suk ding a, theihlouh melmak gam, Bangladesh ah te luang dimdim in Bay of Bangal tuipi ah ittu leh ngainatu neilou banga pampaih in nawsia hi.
Lampi a ka paikawmin gari sungah........
......to be continue...
Sunday, September 30, 2007
KONG KIHONG
Khenkhatten “Kong ki hong” I chi ua, ki hong mai thei- ki honglou maithei bok hi. Bang ziakin? A ziak tampi om ding a, bangtenghileh, tamlou kikum zual le hang maw!Kong kihawn na’ng a poimoh thil khenkhat leh akihonlouh ziak khenkhat hichi danin gen le hang:
1. Minam concept ah chiang le hang- I singtang mi hihpihte, Naga leh Mizo te ah entale hang. Hiai nam nihten India constitution sungah administrative entity amau min leh amau atuam biik nei uhi. Bang ziak hiam ichih leh nam ah chiang uh a, zukham annkhama aom chiang un leng Naga or Mizo takin kham uhi. A nam uh asisan uah belh a , a psyche uah mun poimoh tak luah hi.A Christianity uh leng a niman ua higher aspiration suk buchin na’ng in zang uha, abstract religious concept- atak a niteng leh minam hinkhua ading a poimoh loute Sunday school leh mipi kizil sak tamlou uhi.Huai ziakin, a pitekte uh ‘kau’ in akeih chiang inleng, a minam uh tunung ding genlawk uhi.A piteek leh puteekte un “Meng muhna”/ “kilakna” amuh chiang bang un leng Pathian in a minam uh khovel a bang dinmun adin sak tum hiam chih khong mu hi.Huanah, Mizote kithu hilhna khat ahihleh Pathianin Suahlam(eastern) Buddish, tumlamHindu leh Muslimte teh tuah kal a Pathianin akoihna san, Pathian in tanchinhoih hiai sahkhua lianpipithumte kiang a hilh ding a hondeih ziak ahih chi uhi. A dik leh diklouhlampang thutuam hitaleh, hiai kithuhilhna in nam banga collective aim & objective pia a, the reason of their existence hilhchian in kithei uhi.
2.Minam concept ah chiang le hang- kong ki hon theih na’ng eilam a condition poimohtak khat ahihleh, “ pau leh ham aki nai, culture a khovel a ki naihpih, pianna pileh pu apan a na om khom leh pianna kibangte minam khat, nation khat ihi a; gamkhat, administration khat nuai a I om ding ahi” chih I sisan uah belh henla, zaanchiangin I mang ua manin, suun chiangin ngaihtuahin, houlimna ah huai mah tung kha-naak leh, kong ki hongthei ding hi. Hiai atung a igente I lungsim sungnungpena I tup leh gim hilou a, meiteite tung a lungkimlouh nikhua a genkhia a, ataktaka tupna omlou, minam banga tup leh ngim sang zaw leng neilou nam ihihleh bel kong ki hong ngeilou ding hi.
Tua Manipur singtang gam a I district council neih uh(?), Laldenga leh Govt of India serious taka akihou lai ua, greater Mizoram compaign a Brig. T.Sailote in Lamka khong hong phaklai vela piang ahi a, gentam ngailouin apianna ziak ithei mai ding. Kong kihong masa khaktu- hiai District Council ahi hi. Hiai district council hih 6th Schedule nuai a Parliament Act zawng hilou a, alem maimai hi. Phamsa heutupa Vungkholian genda takin “ file a note leng omlou, Manipur Govt nuaia Law Deppt a Under Secy khat in a sign maimai ahi’ achi a, thil pai dan etin adiklenghi dingin ka gingta.
3. Minam concept ah chiang le hang- kong bang ziak a kikhak a - akihonlai a lut khalou ihi hiam? Aziakkhat last para igenbaanah, hichi zawngin genta le hang; multi-party election ichih khovel koi mun peuh ah ‘divisive’ hi. Ahoihna om a, ahoihlouhna zawng om hi. Etsak na’ng in , CCpur District ah multi-party election ziakin vote bank party PNC/PTC, HPC,KNO etc piang a. Hiai vote bank partyte local election purpose(MLA) ding a bol hi ua, huai ziakin, hiai partyte ah – MLA election ah politics kipanin, MLA election mah ah politics top in bei zel hi. Hiai vote bank partyten Election a asupport lam uh sukching loungal higher purpose zong neilou hi.
Hun hong pai chiangin tampiten ‘minam’ hihna identity bang in hiai vote bank party te ngai hial uhi. Huai dungzui in ‘namdang’ chih kam mal I zat chiangin leng Ccpur District ah, mahni vote bank party atelkhaloute “namdang” kichi sukgop in, I politics leh nation concept uh piangsual sak hi.Ahihleh , hiai article gelhtupa Paite kampau zang hia, Simte pau zang amah a dingin ‘ namdang’ ahih diam? Atung a igen vote bank party te in identity bola I ngaih leh bel hi ding hi. Ahihziakin, paite dialect leh simte dialect zangte ‘namdang’ akichih tuah ua leh bel modern nation concept, nation building theiphalou - nammol, tribalism practice hi ding uhi. Ccpur District sungah meitei leh vaite loungal ‘namdang’ omlou hial hi.
4. Naga or Mizo society atel dingin I chin diam?- tribalism or vote bank politics maimai deih khop communityte- nationalism, nation building concept neithei community Naga or Mizo te lakah fit louding uhi. Thuuktak a Naga or Mizo te toh politics a isepkhom theihlouhna san uh leng – hiai atung a igen- a fundamental, a minam concept, tup leh ngim akituahlouh ziak hi. Naga leh Mizo political concept ah – lalgam neih, gamkek leh ‘a place under the sun for Naga nation or Mizo nation’ in alaimu luah hi.Hiaite eiloi priority hi ngeinailou hi.(A poimohnain hon Buito holhta chihthu ah).
5. Naga a tel dingin ? Nagaten kum 50 val bang atup leh ngim uh asual ua- agahloh ding hunin valut geihthei lehangbel duhthusam ahia, hi e! duhthusam ahi. Duhthusam in sakol ahol theih hun bang leng omsam dingin tuat le hang mo!!! Chance omlai ahihleh bel akilangtanga, taisekom hilou a bohzui ding chi hi.Aman piak ding a omleh leng kihuam deuh sam ding hi.
6. Mizo lah? A haksapen ah panta le hang-Hmar, Paite, Thadou-kuki, Zou leh Vaiphei MIL te surrender a, Mizo MIL zil- tua kipan in patding chitalehang i pom thei diam? Mizoram in politically, financially etc ahon huh ding, greater Mizoram revive dia i deihleh ut in ut keilehang leng hiai a condition masa hi. There is no such thing as free lunch. Manipur singtang gama teen ngaihna omnonlou ahih chiangin Parbung, Thanlon, Singngat leh Hiangliap Sub-Division sungah census tulaitakin omtaleh, population punglou in naakpitakin kiam ding hi. Khenkhat te Lamka ah pem ua, tampite Mizoram ah pem uhi. Mizoram apemte khosak haksat ziaka pem a, mi pangbel ahih bang un, abelhte uh pau zui uhi. Lamka zang ah TV local channelte - Mizo culture, pau leh ham in capture hi. “Khat khata a paikhiak chiang un, A kiam uh innkuan kimzong;” chih La aziakbei in kisalou hi. Himahlou hia le?
Genkhelh leh gelhkhelh omleh member ten non ngaidam khin ding un ka gingta a, kipahthu ka gen ngal hi henla.
Siamsinpawlpi damsawt hen.
Wednesday, September 19, 2007
A PILGRIM'S PROGRESS
One day in the month of May 2005, I set out for a pilgrimage to my heart’s holy land. As a wide eye pilgrim, my heart caressed the sacred soil where my forefathers once roamed its forest and all the cells in my body bear the indelible imprints of its sunshine, fresh air and its food stuff.
Every one has his own holy land. My holy land happens to be the only land in the world, lovingly called Zogam by its inhabitants. Here, the soil is a part of my forefathers. My ancestors fertilized the soil with their own mortal remains for the sustenance of their grand, grand children. Every grain of the soil bears the organic remain of my people and every ground demonstrated the footprints of my ancestors. I can see messages from my forefathers written in every leaf of its flora. In this wide world, there is no place like Zogam !
I crossed river Tuivai at around 6:00 PM and I stepped on the soil of Zogam. The road started to be covered by overgrown grasses. The surfacing bitumen could not be found most probably, I still thought, due to lack of light considering the time. Any way, any deficiency on the condition of the road was compensated by the usual satisfaction of home coming. At last, a village appeared suddenly.
On the outskirt of the village, there were two or three dilapidated, melancholic and apparently abandoned huts on the road side. In the dark, I could see a ghost like moving entity in an open door. Gathering all my courage, I approached the moving being. The moving thing called me in my name. He was the famous Home Guard ‘Sap” in another time and place. He told me that the village was called Sinjawl.
He volunteered to lead me to YPA leaders and the reigning guardians of the road. After entering Zogam, I could not find the usual electrical lines. The area was as dark as death itself. People call the present age as digital age. But in my beloved Zogam, time stands still and it is still the golden age of firewood ! I was eager to proceed to Songtal as the village played a significant part in making me who am I now. But I was ‘advised’ to halt the night here.
YPA leaders of the village were as nice as they could afford. The otherwise pleasurable stayed in the village was completely shattered by the passing remarked of one YPA leader that children were difficult to control here due to absence of schooling! The speaker might not remember any more but it hit me like a ton on my head and heart. The next day, they saw me off at the outskirt of the village.
I was looking for the house of chief of Khuanggin village from down below. In my haste for reaching the next village, I postponed my plan of courtesy call to the chief for my returned journey. But on the returned journey, fate decided otherwise.
I reached Songtal village at around 7:30 AM. In this village, I spent three valuable years of my life more than three decades ago. The village that exists in my mind’s eyes was not there anymore. I could not locate that famous “Kawngmual” where young boys sang love songs every night playing guitars. Even the playground and the site of my previous school were simply untraceable. I should have died with my memory of the ‘real’ Songtal village than visiting this fake Songtal village.
I don’t see any progress and development here. Rather, the village seemed to loss a part of its hope and vibrancy. [A new generation came up in this village who thought that the idea of Songtal High School ever functioned here as a mythology. The story of a qualified doctor was posted and actually functioned with full supporting staff in their village thirty years ago was tolerated with contempt as an old wife story. They know and accept realistically that their teachers and medical staff will work in their village only with direct ‘Divine intervention’! It seems that Divine has not yet intervened].
Everyone had left for jhum and worst of all nobody recognized me any more. I nurtured an illusion that Songtal village would still crawl with relatives and even would remember me. I thought that there might be some old women who would narrate to me how my father looks like in his boyhood. It is rather humbling to realize that the village may have never remembered me. Any way, illusions have to die some times.
I am happy that Mualnuam village is more developed than thirty years back. The village may probably the only village that shows resemblance of progress in the area, however insignificant it may be.
At last, I took the much needed meal at Tuima village. It was a new village for me. Coming from the adjacent State created some sort of curiosity. Even though, I didn’t know anyone here, they were so curious to know what I did for my living in the place I came from and all that. Even the hotel owner refused to take my money. After much prodding, I could convince her to accept at least fifty percent. The gestured of good-will overwhelmed me. The financial involvement may be small but the message is too big not to notice. This incident is one of my most cherished experiences in life. I simply feel belonging and welcome here.
Well, every returnee prodigal son has his own story to tell! The memory of the incident lifted up my spirit even today.
The name of Lungthul village always evokes in me nostalgic feelings even though I was never associated with the village. Pumlong hamlet was completely new to me. New Suangdoh and Empai hamlets were even more new to me. It is rather difficult to imagine now that the area was thickly wooded with native trees like ‘Liim Sing, Se Sing and Tosaw Sing’ in the not so distant past and every bigger Liimsing borne the scratch marked of wild bears. Time changes not only people but also changes geography!
Relatives from my mother side live here at Empai. I stopped for some time in the hamlet and had a cup of tea.
I saw some very young students with shabby uniforms. Seeing the economic condition of their parents, it is scandalous that children have to go in fee paying private school even in this small hamlet. I was curious what dream the children would nurse in their little heads. I shuddered to think what might lay in store for them. I wanted to get down from my vehicle and kneel down in front of them begging “Forgive my generation. We fail you, children. The community fails you pathetically”.
The landscape between Empai leh Tuivel River was breath-taking and so evaporated the burden of my heart.
The Maukot village of my childhood could not survive the wear and tear of time. I assumed that the tectonic plate of Maukot village moved south-west and stopped on the eastern bank of river Tuivel. So much water had flowed under the bridge of Tuivel all these years. I think. After climbing uphill for some time, we reached Singngat village.
Singngat Police Station was converted into cowshed!
I obtained my Tribe Certificate in the office of Sub-Divisional Officer in this village thirty years ago. Now, there is no SDO office any more. I could still clearly see in my mind’s eye Pu T. Chinkhothang (RIP), MCS sitting in his office down there. “This is your hand writing?” he asked me seeing my hand writing that looked like the footprint of chicken in the application Form. He might be turning in his grave seeing the plight of this village. The village was my childhood’s big town. It is now reduced to the ghost of its former self. My friends of yore had flown away from this village for greener pastures decades ago. They might be busied some where in the cities, looking for fame and fortune.
The famous late Pu Vungluai’s Khualbuk didn’t existed any more where we often stayed the night and relaxed our tired bones after selling dried chilli. I didn’t see in the street any ‘cowboy’ with khukri in his belt. Singngat ‘cowboys’ were the terror of my boy hood. Luckily, there was a public telephone by which I could contact my family in Aizawl and my parents at Lamka.
I asked one young boy, “Where is Singngat hospital building?” He looked at me as if I were inquiring where to find Khupching’s Zozam garden. Once upon a time, there was a hospital in Singngat complete with its own building and staff Quarters! At that point of time, three doctors were there. I still remember as one of the doctors, Dr. Ngulzadal, sternly told me in his quarter not to wear wet shoes. The big story was that I was fighting a war of attrition and endurance against water at that time. I was putting on wet shoes then as the shoe factories had not made spare shoes for me! The wet shoes were making sound like duck. As usual, I out-endured the water. Given sufficient time, the water in the shoes conceded defeat and retreated. The shoes became dry as bone. But, the good doctor told me putting on wet shoes was injurious to my health.
I knew that my youth’s beau lived here with her family. I convinced myself that I could not leave Singngat without meeting her. But their house near the Bus station was locked with a big Godrej Tala. “They are in the jhum”, some one informed me helpfully.
I was enjoying a cup of tea in a road side ‘Tea Hotel’. The owner of the hotel recognized me. Looking at his dimly familiar face, that painful experience locked some where inside the inner recess of my psyche floated out and consumed me. The anguished, the despaired and the nightmare of the time were the undeniable part of my history, our history. That summer madness of 1997 left me having acquaintances at unlikely places!!
[That madness was a defining moment for Zogam. Singngat is not the same thereafter].
“If I die, longing for my native land,
Free my body from these chains,
Keep no more this stranger away from her love,
Over my dead body, spread Zoland’s cool earth,
When I die, send my body to Zoland, my native land.”
(Bottomline contributed by haumuanlun samte, New Delhi)”
ZOMITE KIPHAMOH THIL LITE
Ahunlai leh amuna jilin minam khat apiang peuhmah adingin akul leh kiphamoh a om a, tulai adingin hiai anuaia thil lite ei Zomite adingin kiphamoh mahmah hiin ka thei hi.
1. NATIONALISM : Mihinga piang khempeuh adinga thil kul leh poimoh mahmah khat tuh Nationalism neih ahi hi. Nationalism kichi pen “Mahni Minam leh Gam Itna” ahi chilehang dikpen dingin um ing. Ahunlai leh amun toh kituakin nationalism pen lamdang thei a, English leh France gamte adingin a nationalism uhi namdang leh gamdangte awpkhuma, a thunuai ua koih ahia. Asia leh Africa gamte adingin ahihleh vun-ngoute nuai apana suahtaka mahnia kivaihawm hi a nationalism uh ahi hi. Ei Zomite adingin hiai minam lianpipite nationalism bang apoimoh kei mai theia, ahihleh ei adinga kiphamoh nationalism bang hiding hiam ichih intuh anuaia kitaklangte tulaia ikiphamoh uh nationalism hiin ka ngaih sun hi :
(1) Pathian hon bawldan banga minam khat banga – Zomi a dam khosuah (survive) ngei ngei.
(2) Zomiteng khempeuh akoimun, akoigama om hita lehang I minam ua chianga, minam toh kisaia tup leh ngim kibanga sepkhoma, dial dial a diam diam.
(3) Zo-Minam in Pathian tangtawn thiltup “Thilsiam tengteng kianga A tanchinhoih gen” lohching jawsema aseptheihna dinga, Zomi min a leh Zomite intekna nuaia “Gam leh silbawltheihna” neih ngei ngei.
2. NEITU LUNGSIMPUT : Tua itenna gam uh kua a ahihiam ichihin tuh Zomite kianga Pathianin aluah ding ua apiak gam ahi ichilou thei kei hi. Hih zong ahi mah hi. Mahni gama tengnapi in mikhual leh kilohfa lungsim ipu khading uh chih lauhhuai kasa hi. Namdangte gama nava omin tuh haksatna tampi natuak dia, number 666 neilou mah nabang ding hi. Banghang hiam ichihin tuh igam ilei ahihlouh jiak ahi pen hi.
Zomiten iluah gam uh Zomite sisan leh neih-leh-lama ilei uh gam ahia, ittak leh hawmthoh taka I etkol ua, aneitupa/nu hihna lungsim toh izun uh Zogam leh Zomi adia nasite sisan sapna ahi hi. Hiai Zomi leh Zogam Maitaama ahinna uh nalaante adinga ihihtheih tawp uh tuh neitu lungsim toh a hiai Zogam leh Zomite I etkol uh ahi hi.
Zomi a martyrte sisanin akhua-leh-tuite ahihna chiat ua ginom leh taima dingin lam-en hi. Skulpu nahihleh nasepna munah om inla, Zomi zillaite – tunung chianga hiai minam leh gam enkoltu dingte zilna lam hiin khotang hinkhua ah hileh khua-leh-tui hoihte hidingin thathoutakin sinsakin, office nasem mi nahihleh missionary bangin kingai inla thanuam takin semin. Huanah Lounei mi nahihleh Pathian in Zomite buh-leh-bala vak dinga Ahontel nahi chih thei inla, Ahontelpa deihdan bangin taima takin semin. Siamsin naupang nahihleh na minam in lam-etna sangpi toh honna ngak ahi chih mang-ngilh kei hial in.
Huanah solkal leh mipi thilte hoihtaka kepbita, a zatna ding banga – Dan diktaka zat hi “Anei tupa/nu lungsim putna” ahia, Sapi (Sahang) banga muala tuah muala neka-guama tuah guama nek maimai hi Aneitute hihding dan hilou hi. Agam neitute adingin mahni inn kiang hiam, inn kong hiama mipi lampi vaphiat siang bang leng mahni tate mai niin phiatsiangsak toh kibang hi, zumhuai lou hi.
Gam khat neitu ding leh enkoltu dinga Pathianin ateel minamten atunga neitu lungsim kigelh atam zawte juithei uhi.
3. No.4 LEH KHAMTHEIH THILTE NASA ZAWSEMA DOUDAL : Khovel khangthu I etkik chiangin minam hattak leh kumpi gam loupi taktakte puksiatna tamzawte hi khamtheih thila kibual ziak ahi sek hi. Hiai hamsiatna in ei Zomite lak ah leng agu khaha, a minam pumpi a inn-gam, lou-gam theiding dinmun ah honkoih hi. Khamtheih thila kibual ziaka minam khenkhatte puksiatna I en ding uh :
(1) Opium War : Englishten (Sapten) khovel gam tuamtuam vaihawmkhum ding azawn sanlai uh AD 1635 velin China gam avatung ua. Chinate bel gamlianpi leh mihing zawng tam mahmah uh ahihchiang un Sapten nuaisiah joulou uhi. Chinate nuaisiah ut-tinten ahihchiang un Sapten hih dingdan dangkhat hon ngaihtuah khia uhi. Ak goh dan chikhat kia omlou hi.
Sapten China gamah Opium tulaia No.4 ichihte uh longpi dimin hon tolhlut jungjung ua, China nungak leh tangvalte lakah a honjuakta uhi. China nungak-tangvalten kipahpih mah mah uhi. Ahong zongsang ua, Sap-pau in (O.D) si pheng phung uhi ! Asiloute leng mantaklou leh piangsual bangin nu-leh-pate golvakin hong om uhi. China gama vaihawmtuten Sapte thilhihdan leh sum-met boldan ahon theihchiang un Opium zuak hon doudalta uhi; tampi takjong haltum sak uhi. Huai lungkim louin Sapten China hondouta ua, hiai kidouna lamdangtak tuh tuni tanin Opium War chia theihin aom hi.
Chinate akhanglou haklua ua, amau adingin thilteng a jekai jouta. English sumsin mi tomchikten China tangval No.4 khamhat tampite ahon nuaisiahta ua. Lemna thu ahon gen ua, “Treaty of Nanking 1842” ah suai ahonkai ua. Chinaten sum leh pai leh thilmanpha tampitak aliauban uah Hongkong tanpha Sapte khutah apiak khiak hial uh angaihi. A minam jonga maizumna leh muhsit atuah uh kigen seng lou ding hi.
Huaiziakin nungak leh tangvalte, igam leh minam No.4, zu leh khamtheih thil dangte in zuak kei ni. Huanah khamtheih zuakte hiai minam thah chimit tumte ahi uh chih mang-ngilh kei ni hang.
(2) Delhi a tualsihna mulkimhuai (1739) :
India khangthu a mun poimohtak luaha, khangsawn ten zillai poimohtak a zilkhiak ding ua hoihtuh Delhi khopi a tualsihna mulkimhuaitak (Delhi Massacre 1739 AD) ahi hi. Huai hunlai a Persia kumpi Nadir Shah kichi in India hongdou dingin akisa chih Delhi kumpipa Muhammad Shah Rangila kiang ah tamveipi hilh in a oma. Himahleh hiai Delhi kumpipa hi kumpi thulimlou, mahni minam leh gam itna nei lou – zu leh numei a thanghuai taka khosa mi ahia. Agam leh mipite dinmun lauhuai tak ah ading chih tamveipi hilha aom nungin leng gingta utlou in “Hong dou taktak kei unteh, hon huchihtel kei un teh; Nungakte, zu hon hawm non uah, lam nawn ni” chi lailai hi. Discipline aselua, kithununna a om kei. Huchi banga anuamtal sungun Persia sepaih discipline hoihtak neiten Delhi khopi ahon umkimvel ua, khopi sunga honglut in dak kal 8 sungin mipi singthum sanga tamzaw ahonthat uhi.
Ei minam tawmchik – nationalism neidek panpan, ikim ikianga hon hihsethei adimte adingin discipline neilou a, zu donbuaia, thangtat na ding hun omlou hi. Kiging gige in om ni – ahun leh ani ding I theihlouh jiak un.
4. INNKUANG KI-ETKOLDAN : Innkuan (family) hi minam suangphum leh kingakna ahia. Innkuan kivaipuakna adikjohlouh chiangin minam leh gam in asiat loh thei hi. Khovel hun paijel ah Zomite innkuansung kivaipuakna leh ki-etkoldan zong akikhek jela, ahoih lamin hia ipai uh aselamin chih iki etkik jeljel uh apoimoh hi.
Ikim ikiang ua Khasite en lehang pasalte sangin numeiten thu aneizaw ua, innsung vaihawmna ah pasalte sangin numeiten dinmun sang jaw luah uhi. Khasi pasalte dinmun asiat luat jiakin hiai in a minam dinmun uh suse pha hi. Shillong khopi nuam leh etlawmtak ah agam neitu Khasite nuaisiah leh mikhual asuak panpanta uhi. Ei Zomite lakah leng inumeite un Skul, University leh Examna tuamtuam ah makaita uhi.
Hiai igenna ziak hi inumeite uh kainiam ni ichihna hilou in itangvalte un pan a lakthak ua – akibawlphat uh ngai hi I chih nopna hi. Huanah, nu leh paten tapate a etkoldan uah kibolphat ding omin um ing. Adiak in, aneizou zodeuh leh I Officerte innkuansung ah tapate etkolna a lohsam tam mahmah hi. Hiai hi minam ading tanpha a thilpoitak leh patauh huai ahi chih I theih uh hoih ding hi. Zomite lakah aneizou leh Officer ten tanu fel leh laizawng siamtaktak aneihlai un tapa sit-huai (under-achiever) nei tampeuhmah hi. Tapa thulimlou-innkuan leh minam adinga puakgik nei zong ahun khop om hi.
Ahang bang hi ding hiam ichihleh numei naupang leh pasal naupang I etkoldan uh suikik ngai hiin kilang hi. I pi leh pute ua panin “Tanute son/zat theih baih” chih iki hilhna uh ahia, neuchik ahih ua patin innsung ah ahihtheih khom khom uh innphiat siang, naudon leh thil tuam tuam ah tanute kijang pah hi. Hiai in tanute taimaknate, mahni mohpuakna leh mahni nna ding theihna sinsak hi. A lungsim piching leh suantak ichihte mahni mohpuakna pozoua, mahni nna ding theite ahi uhi. I numeite uh huchibang dingin isin sak ua; ahihziakin tapate hichibang sinsakna ah I tasam sek uhi. I nungakte uh bangin itangvalte un taimaknate, mahni mohpuaknate leh mahni nnate thei leuh tua sangin Zomite dinmun sangzaw dingin um ing.
Tuma deuhin ahihleh numei sepding leh pasal sepding chiang takin om tuama. Himahleh tuni in Zomi tampiten nekzonna leh innteen louteen khekta ua, singtang louna semlou nu leh pate innsungah nidanga pasal nna biika I ngaihte uh om nonlou hi; numei nna tuama ikoihte chauh uh omta hi. Innkuan tampiten hiai thil kikhek jang siamlou in atapate uh innsunga mohpuakna neilou leh nna himhim semlou in koih uhi. Tapa mohpuakna theilou leh neiloua, nnasem ngeilouten damsung adinga tup leh ngim anei theikei ua, kipahna leng neitawm uhi. Huai in No.4 leh khamtheih thil ah apiluta, hamsiatna chiteng bul ahong suak hi.
Hiaiziakin na tapa lungsim piching leh suantak hi dinga na deihleh mohpuaknate, nnasep dingte guan in. Etsakna dingin innsung zut siang, tuitawi, mahni huangsung phiatsiang, Gari silsiang leh adang dang akum toh kituak sepding pe gige in. Nnasep ichihpen innsunga sep leh bawl a jangkhaina ahihban ah naupang lungsim khantouhna (Mental development) adingin damdoi hoih penpen hi. Ki-paa saktaka isep peuh pasalna hi mai hi. Huanah, kimawlna (Games & Sport), taksa soijoina leh tangpi nnasep (Social Work) a naupang atel chiangun midang toh sep khom leh teen khomdan (Social Skill) kijilna hoihtak ahi hi.
Tunia Zomiten isuan penpente uh Skul leh College akai tanpha ua lou nna hiam, vaimiim huanah hiam na kuan gigete ahi uh chih mang-ngilh kei ni. Mahni khuta nnasep leh khovel lam tuamtuam a lohchinna kigui zuih takpi nahi. Minam khat banga idam khosuah naang un laijil kawm in, solkal nna semthou siin leh sumdawngkawm in MAHNI KHUTA NNASEP ah kiknawn nihang.