Sunday, February 24, 2008

UPA BUANGPU LEH KEI – I

A lungsim kamtu khat awm hiin kilang a. Nidang bangin amaitailo hi. A chang in a dek khuat a, achangin anungzang thak hileh kilawmin kihei kihei hi. Huchi banga a awmhun chiangin, dai dide a amah zia ngak hoih pen hi chih amah Upa Buangpu tawh kumhiai zah kaki thuahna ua pan ka zil khiak zillai pawimawh khat hi.

Huchih laitakin a cell phone hawng ging a, kawi a panhiam chih thei kei mah leng, ‘Ha lo’ achih tuantuan danin gamla kuamtak apan ahopihtu khat awm hiin ka thei mai hi. Cell phone apan ahopihtu gen hoihtakin ngai khia a, himahleh a melput dan leh achezia apat phone a athuzak a kipahpihlam hilo hi chih chiang mai hi. Tuni a a zingthawh fuhlo hia, ahihkeikeh, a thu zak hoihlo himhim chih bel ka thei khezo kei hi.

Bang hang a ken Vai Dangka thawh laizang ding?’ sosang deuh mai in chi hi. A kama kuva haizansa in Gari bang theh phungkhawpin kiko khia hi. Phone leh lam pang a pautu kahihloh ziakin, ‘Khawvak , Nipi leh Khapi’ kiangah kipahthu ka lungsimin ka gen siausiau hi. Lawmte khatin, ‘ Upa pa’n kha atan chiangin akiangnai ah na Pathianni puan silhin awm ken, na puan teng kuva a san gawp ding hi’ chih deihsaktak a hawn hilh ka phawk khia hi.

Beh beh chi rigawt kenla, a tup leh ngiim in hawn heel ve , abilh-a-tholo nawnsa ahia? Hai nileng ka hi kei. Sakhi -sazuk man leng , saliang-sabak bel ka beh ka phung khawl mah ning. Ahita hal a, gamvai hawmna, mipi sik-leh-tang a sawl ding behbeh chih ringawt a teel ding, support ding nasa ua hia? Gam adia a tup-leh ngiimte ahoih a, tua bang semkhe thei ding mihing ahihleh, ka beh leh phung khello leng sum-leh-pai in pan pihin,ka vote zawng pe mah ning . Kua heel kua chial zawng ngai keng’ chi khe phei lawilawi hi.

‘ Behte support ding a mitengin hawn gingta thotho ding chihin aselamin Bawngtal gawh ding bangin kisuk zuih duanduan gige nawn kei le hi mai. Heutu ding-mipi sik-leh-tang a ding diing; a hoih, achiin leh siam in zawng unla, inn dawngta bawl in bawlnawn kei le uteh hi mai’, chi hi. Kua tawh kiho uh hiam chih thei kei mah leng, athu gen uh hi dia ka gintak bel awm hi.
‘......ka thei aka, gen-gen le ngai leng kasa kei. Tua na chiindan ua bel Vai Dangka tam bei ding mah ei vawi. Ki teel chiang a vasa no gilkial mah bang a, aleh lam aleh lam a dawh sohsoh uchin ua, ki teel zawh chiang a na sik-leh-tang ding ua na teel ua, nasawlte un ‘man a leisa nahi uh, no a zawng hi kei uteh’ hawn chi uh ei ta ve, mipi tung leh gam-leh-nam tungah leiba zawng nei nawn kei uh’, chi suk lai hi.

‘ Huai ei vawi ka gen gen na theita hia? Heutu ding lampam singsat a sat uchin ua, nap nul banga nul puat ringawt uchin ua. Heutu ding ateehna lo ding a teh uchin ua, a quali’ lo ding quali’ sak uchin ua. A siamna - pilna uh leh Sakhi ngal a tuivunglo ei vawi. Khenkhat pian ken BA zawng neilo, mengmuhna(vision) zawng neilo, khawlak singpi dawr a tutu a mivantang ngaihtuahna tan lengpha zolo ding khawng heutu dia teel uchin ua. Singpi dawr a ‘Huai hawn chih uleh ‘huchih’ le hi mai’ chi maimai ding khawng heutu na nei ua........... Politics ichih ‘the art of possibility’ hi a, problem sukvai veng theih possility hi a, heutu hoihteehna hoihpen bel - ase tawp khawk pumpelh thei dia problem solve theih ei vawi. Na heutu khenkhatte uhlah, La-gau sing a lamlian kiang khawng a bungvelvul uh hilo uhi a?” chihin a ban zawm hi.

‘Khenkhat lah, namdangte kianga ‘ka heutu uh, ka ai-awh uh ahi’ chih ding zawng zahtat huai ngoihngoih, chair a atut chiang ua zawng kitaw -tah ding mah bang gige, hunbi nih leh thum bang teel ching a awm zaw mah. Midangte ai-awhte tua ‘tutsa a kitawtahte’ dinmun a ahawng awm chiang ua, mi ai-awhte zaw tutsa akitawtah dek suailo ua, a kolom khetbuk ua sial-ek den dalh mah bang a hawn khen dalh dek uh ei vawi’ chi khe phuaphua hi. ‘Nidang a na lozau hawmdan teng uh, number thak vuah a, lo dawk khalo dia naval theih na’ng ua lo hawmdan suklamdang vek tum uh ei vawi’, chilai hi. ‘A semtu ding dinmun adin chiang alah, sep ding bawl ding phawk mawngmawnglo, lungsim ngaihtuahna in leng ban mahmahlo, mi’n ahawn sep chiang alah ‘temlo in ka ngawng uh tan uh e,tua ten ah’ chia aliamna ma kilak tuah den’, chi hi. Upa pa’n bang thu bang la gen hiam chih thei kei mah leng, a lawpna’ng a ‘Ngainu Tea Hotel’ a singpi ki khilai na’ng bel awm tuaklo hi.

‘ Huai le genlai ding kei ve!’ chi lailai hi. ‘.....huai tak ei vawi, tulai ate bel mipi heutu hi nawnlo ua, ‘gam-leh-nam Theka a latu’ ei ve ua awi. A lalsung nana ua, mipite hamphat na’ng leh gam puah na’nga hawngpai peuhpeuh na contract uh ei vawi. Sapi banga ‘mual a atuah mual a ne, guam a atuah, guam a ne’ ding heutu khawng na khawi khawi sung teng uh huchi ding mah nei ve uah. A taktak a paak tui buaktu ding awm silo a, pak bil abah ding awmlo chi a vuivui apha pen dia hia? Kua in na ai uh awh a, kua nasik leh tang ua pau ding chih tanpha na thei ua hia? Akno hawn api Musi in alaksaksa bang mai a belh ding enkawltu ding neilo na hi kei ua hia? Chi khe lualua hi. Pa Buang in amah banglo takin “ Huchi ding zaw hilo hi vaw’ beidawng takin chi hi. Beidawnna leh Upa Buangpu khawvela thil kituaklo penpente lak a khat hi.

A kiang a ka awmlam zawng phawk nawnlo in ‘Mi tawmchik , aki gen sia ding zawng awmlo chih lum-leh-phaw a zang a, mi’n thudik agen ding kidal kidal le, ahihna tak genloh sakloh a awm den dia, awlmawh huai ahihlam zawng kuan theita ding? Anatna pentak itheih keileh bang chi suk dam ding? Na khuak lungin aneek lam na theih kei a, ‘kawlphe damdawi’ na neek in na dam dia hia? ‘Aki gensia ding awmlo’ ichih ichihna lamin, thokang khuak zah nei khawng in hawn pipi le uh bang suak ding? Public debate nei theite mahin masawn ua, mipiten a right uh awareness nei ua, politics edu’ hoihtak aka hia. Mipi mawl luaten heutu mawl bawk tel ua. Public debate lahneilo a, Sumkuang bang a mahni shell sungpan khawvel igal-et sung teng vual kipha ngei kenteh, ’ ngaih zaw sem in a phone ah chi hi.

Hi mah tham e” chih tawh thuahin kei hawn ngawhbawl hileh kilawmin hawn en phei a. “A semlaiten lah a phatuam thamdia ngaihsaklo; asem nawnlo-pensionerten lah bangmah ngaihsaklo ua, asih hun ding uh vawkpi daileng ngaktak a na ngak gouh ua” chi hi. Upa pa’n huai agenleh pensioner khat ki puanna anuai abang ka lungsimin hawng lang hi:

I get up each morning, dust off my wits,
Pick up the paper and read the obits.
If my name is missing, I know I’m not dead
So I eat a good breakfast-and go back to bed.

Phone a akihopihpa’n bang gen hiam chih za kei mah leng Pa Buang in phone a “ Hi tham e, politician te lah hi chi,a ‘cian lote lah hi chi,” achih kaza hi. “ Pensioner - nam leh gam vei taktak, vote deih ziak leng hituanlo neite mah tukloh/phakzawhloh gimnam uh ei mah ve. Huchi bang neite nungah phunphun kawmin, ko leng amau muh bang deihtei ichi ichi dia hi mai ” chi a agen chiah za kei mahleng, huchi bang a gen taak –leh- leeng thil lamdang lua hilo ding hi. “Huaichiah, ilak uah namvei – nam awlmawh taktak, intellectual community chih ding tham neilo law zezen hanga. Huaikia leng hilo a, heutu dia hoih, a talent nei leh gin-awmna nei bawksi amihing ding awm mahmahlo ihi ua leng himah e ” chito zel dia gintak leng hi.

Phonea a kiho khit uh leh ki hokhit loh leng theih khawlhloh in, kei lam hawng nga pheiphut in “ Tuikuk Pathian siam zawhloh chih na thei ngei am?” nakpi in hawn chi phei hi. Upa pa kama kuva neng te’n honthehphei phung ua. Ahihziakin, akuva tamzaw valh khin ahih chiang in, ka puan a belh ding bel duhthusam bangin tam nawnlo hi! Pa Buang kam apat Kuva tang nengkhat hawng leng khia in ka neck-tie silk a kibawl mul hawn deng phei hi. Silk khau in thil neng hiptheihna, mangkangten ‘static electricity’ achih uh nei a, tua static electricity in tua kuva tang nana hip hi. Ahihziakin, Upa pa chiltui tawh amah gikna tawh akithuah chiangin ka neck-tie silk khau a static electricity ten tua kuva tang-neng hip taangzolo ua, kipei velvel in chikmah chiang a muh zawhnawnloh dingin anuai ah ke mangta hi!

Coming soon-
UPA BUANGPU LEH KEI-II
(Tuikuk Pathian Siamzawhloh)--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Tuesday, January 22, 2008

KUMTHAK AH HINDAN THAK

Tuni , Kumthak Ni January 1, 2008 izat uhtawh kitawn in tukumthak akipan ‘Hindan Thak’ a hing dingin iki hasuan in, iki hawntawh nuam hi. Tu kumthak a ‘Hindan Thak’ a ihinna dinga ka ngaih pawimawh hiai anuai a thil lite ka hawn telkhia hi. Huaite khatkhatin hichi bangin gen le hang:

1. DAMSUNG NITE SIMDIK

Pilna lungtang ka neih lawh
Hialna ding un,
Ka dam sung nite uh simdik
Dan hawn sinsakin
(Sam 90:12)

Sam 90 hi Pathian’ mi Mosi’ thumna kichi hi. Kum bangzah aphak a Mosi in hiai thumna Late gelh hiam chih i thei kei. Himahleh, a La thu akipanin Mosi in hichi bang a thumna aneihlai in akum tawm nawnlo a; khawvelah muh, zak leh experience hau mahmahta ahi chih hiai athumna La apanin theihtheih hi.

Damsung nite simdikdan siam dingin “tu hun” pawimawh a. La in
“Tuma, tunung kou ka chi uh
Nang, tu, na chi gige
” chi hi.

Bible in “ Ngai un, Pathian deihsakna hun tu hun ahi a, hotdamna ni tu hun ahi” (2Korin 6:3) chi hi. Pathianin “Tu hun” ngai pawimawh a, huchi mahbangin mihingte adingin leng “Tu hun” pawimawh hi. Tuhun i man dikloh chiangin, i tunung hun dingte, “Pathian thangpaihna a hih mangbat a “ awm dingin lampi sial gige i hi kha thei hi. Zingchiang,kumnawn,huai kum nawn i chih, tuni leh tuhun in kipan a, tuni leh tuhun a i sepding – i seploh, ihih ding- i hihloh hiam; i bawl ding – i bawllohte zingchiang leh tunung chiangin a gahhoihlo i lo ding hi. Huanah, i seploh ding, i bawlloh ding iva bawlte leh iva septen’n siatna leh manthatna ah hawnpi lut thei uh hi.

Pathianin miteng teng kiangah akibang in hun pia a. Billy Graham leh Bill Gates in kei leh nang mah bangin ni khat ah dakkal 24 nei ua. Ni khat in nnatamzaw a sepkhiak theih na’ng un, Pathainin amau deihsak tuamin, ni khat in dakkal 24 sang a tamzaw hun pe tuanlo hi. Ahihleh tuni in, bang ziak a Billy Graham hiam, Bill Gates hiam tukzolo ihi ding? A ziak ahihleh, Billy Graham leh Bill Gates ten a damsung nite uh simdik dan siam ua, a “tu hun” uh zang dik uh hi. Huai ziakin, a sep leh bawl lamchiat uah ni tengin mi dangte sangin nnatam semkhe zaw ua, huai ziakin mi dangte tung a leng in , mi dangte phakloh gimnam uhi.

Huaiziakin, eiten leng i tuhun chiat uh zang dik gige le hang; mithupi, innkuan et-tawn taak leh minam thupi leh lopi tak i suak ding uhi. Pathian adia nnasepna hi in khawvel thilah hita leh; banglam peuh a milawh chingte khalam ah hita leh salamah mi phatuam – Pathian a ding leh ami hinpihte uh a dingin hi uhi. Huai ziakin, mimal lawhching leh minam lawh chingte hi dingin, tuhun apanin i damsung nite uh simdik dan siamin, i tuhun chiat uh tu kumthak ahihtawh kitawnin zatdik tum chiatni hang.

2. PATHIAN KHA TEENNA TEMPUL

NOUTE, Pathian’ tempul na hi uhi.
Noute sungah Pathian’ Kha a teeng,
chihna thei kei ua hia
? ( 1Korin 3:16,17).

I Kha kia hiloin, i pumpi leng Pathian bawl ahih a, Pathian a ahi chih Bible ah i mu hi. “.....Tua na pumpi uleh na kha uh Pathian a ahi” 1Korin 6:20 in chi hi. I pumpi uh Pathian a ahih bangin, Pathianin Amah ate it in thei a, amah ate humbit leh amah adinga siangtho a kepbit ut hi. Huaiziakin, Bible in “ Kuapeuh in Pathian tempul a hihsiat leh, Pathian in amah a hihse ding hi” (1Korin 3:17) chi hi. Huchi ahihziakin, hiai ilei taksa pumpi duat tak leh hawmthawhtak a i etkawl loh a, i taksa siatpih theih ding thilte ei deihtelna a ihih chiangin, Pathain hamsia hipkhia kha thei ihi hi.

Bangchi banga kei leh nangin Pathian tempul- hiai i lei taksa pumpi- Pathian ngaihdah ding zawng a thei pipi hiam, ahih kei leh,theihloh man a hihse kha thei ding i hi hiam? Biblein “ Pathian tempul a siangthou hi. Noute tua Pathian tempul na hi uhi” chi hi. Hiai i taksa pumpi uh Pathian deihloh leh huat zawng dinga sukthanghuai leh suknit theihna tampi a awm ngei ding. Huaite lakah, i pumpi hihse thei “Tep leh muam, khamtheih neek & dawn, kuva leh damdawi zatkhelh” lampang genbik le hang i ut hi.

I nekzawnna tawh kisai a thilpawimawh ahih dungzui in, Pathianin i khuakah i hih ngeingei hih, i sep ngeingei sep, i ninloh na’ng hawn kawihsak hi. Huaiziakin, niteng a office kai hiam ahih kei leh, nitenga dawrkai, lokuan gige, nitenga skul kai/college kai ni’nglo in awm theih hi. Huai zangkhialin mi tampiten, ngawlveina, “khamtheih, tep leh muam , kuva leh damdawi zatsual” na’ngin huai Pathianin deihsaktaka i damkhawsuah na’ng a hawnpiak zankhial uhi. Hiai hi Pathian vualzawlna ase zawnga zatna sual, hiai Pathian tempul, i pumpi uh hihsiatna ahi hi.

Huaiziakin, tu kumthak “Pathian tempul siangthou tak a etkawl kum” a puang ding in ikicho hi. I pumpi Pathian tempul leh khasiangtho teenna tempul ahi a, i duat ding a, a siat theihna tep leh muan, dawn leh damdawi zat sual apan a kikep singtho kumin zang le hang deih huai isa hi. Hiai gam leh hiai nam, India sungah a mihing awmzah tawh tehin, cancer natna vei tamna pen gam ahi a. Lunglam natna vei leh zunkhum vei leng tam mahmah hi. Hiai Pathian tempul hihnit ziaka Pathian hamsiatna i tung ua leihbuaka awm zawng hi thei hi.Hiai Pathian tempul, Khasiangtho teenna tempul i taksa pumpi uh Pathian deih dan bangin kemsiangtho le hang, sihnung lam-etna kia hilo in, hiai lei tungah zawng kipahman tampi, Pathian vualzawlna hawntut ding awm hi.

Khamtheih, tep leh muam, kuva leh damdawi zatsual apan kikep siangtho akulna leh phattuamnate tamlo anuai abangin taklang le hang:
Khamtheih, tep leh muam, kuva leh damdawi zatsual apan kikep siangtho hi-

i) I pumpi - Pathian tempul leh Khasiangtho teenna ahi a, Pathian tempul suksiangtho leh zahna hi.
ii) Dam theihna hi.
iii) Melhawihna – nungak leh tangval lai kia hilo a, tek nung a leng pitek/putek melhawih or pitek ‘photogenic’ hihtheihna ahi!
iv) I lungsim leh taksa halh hiuhiau a, lungsim hat a, tam kizil khezo hi. Huanah, nna leng tam kisem khe zo hi. Tamzil khezo a, nna tamsem khezo peuhmah mi lawhching leh midangte phakloh hi ding uhi.
v) Lopa teh/ lopa nah peuh ngai a, lopa nah ngawlvei ringawt mitak huai lo a, vuallelh huai himhim hi. I deihtel theihna munah, vuallelh tello in, vualzawh mah telin khamtheih, tep leh muam,kuva chihte apat kikem siangtho ni hang.
vi) ‘Tep leh muam, kuva leh khamtheih tuamtuamte’ nam mawl, nam cheknawk peuhin pibawl ua, khawtang kithuah khawmna peuhin zang ua, huaiziakin mawllai chindante hi uh hi. Nam mawl hi nawnlote’n hichi bang nam mawllai chindante tawpsan ni hang.
La in ‘ Khovel a ka leen sungin Kei tunga ahong tungte /Nanga pan Na sawl hi zeel hen aw...’ chi hi. ‘Tep leh muam, kuva leh khamtheih tuamtuamte’ ihih ziaka i tunga thiltung Cancer vei, Sisan sang, Sungna neih leh Zunkhum veite Amah, Pathian apan hilo peuh mah ding hi.

3. NUNGLAM A THIL OMTE NUSIA A, MAILAM A THIL OMTE DELH

Sang-gamte aw, a neikhin leh a tungkhinin ka kisim kei hi.
Ahihhangin hiai thil khat ka hih:
Nunglama thil omte nusiain, mailama omte ka delh hi
. (Philipite 3:13)

I theih gigena a pawimawh tuktho in, i mang-ngilh a i nutsiat theihna pawimawh hi. Sumtang cheng nga siik ah, alangkhat ah 5 kigelh a, alehlamah, sahang lu thumnei kigelh hi. Hiai thilnihte apawimawh zaw chih awm tuanlo in –anihtuak un pawimawh ua, hiai thilnih a lehlam tuak a awmteen Cheng ngasik bawl uhi. Huchi mahbang in, ithiltuah imuh i zakte i mang-ngilh in i hihna bawl a. Huchimah bangin, i hunpaisa a i thil tuah i theih gigete’n ihihna bawl uhi. Lung-gulh a i delhdelhte’n i hihna,mi bang chi hi ihi hiam chih chiang takin, imtheih vualloh in pulaak uh a, huanah tunung chiang a ihih na’ng, i dinmun dinglam ah hawnpi uhi.

Nunglam a thil awmte nutsiat, mang-ngilh a kulna khenkhat te:
i) Hun paisa a i thiltuah khenkhatte i mang-ngilh theihloh chiangin, siatna hawntun thei hi. Etsak na’ngin, numei khat damlo den a. Doctorten a etchiang un a natna ding thei khezolo uhi. Atawp atawp chiangin anatna a lungsim lam akipan hi ding in Doctorten ginglel uh a, lungsimlam Doctorte kiang a hawh ding in sawl uhi. Lungsimlam Doctorten hiai nu hinkhua paisate asui asui chiang un, aneulai kum sagih/kum giat vel ahihlai a athil tuahin damlo sak hi’n suikhia uhi.

Hiai numeinu in apian pih- phiikpih khat nei a, aphiikpihpen amah sangin melhawih zaw a, pil zaw in leh a Nu uh zawng sukipak zaw hi. Ni khat, kum sagih vel ahihlai un hiai aphiikpihnu hawng si hi. A Nu’n it lua ahih chiangin a siluang kiangah kapkap a. Hiai numei nu, naupang kumsagih mi leng a Nu kiangah va kap tei a. Huchi a akahlai in a Nu amah lam hawng ngaphei in “nangsi hizaw le chin hawih ding hi ven” nakpi in hawnchi phei hi. Hiai nu’ in a Nu chihdan nasa lua a, mang-ngilh theilo a, a takin ‘a sin a lai na sak’ hi. Hiai a pianna Nu kampau a zak apanin, adamtheihna hawngkisia hi chih lungsim doctorten mu khia uh hi.

A Nu’ chihdan adik chi kei hang, a Nu –khawvel a amah itpen ding a a lam-et in hiai bang kampau akiang a asiatkhiak diklo mah hi. Ahihziakin, a Nu kampau sapkik theih hinawnlo a, a Nu kisik bang hita lehleng bawldik theih hinawnlo hi. A Nu hinna atuam, amah hinna atuam hi a, a Nu kampau hawihlo ziak a hiai nu damsung a pawilawng, damlo den leh ahih na’ngtan tung zolo a mi lawhsam siha asih ding diklo hi.

Huaiziakin, hiai nu in apianna Nu ngaihdam theih hawngki zil a, doctorte panpihna leh Pathian panpihna ngenkawma a pianna Nu alungsim a siitneilo a ahawn ngaihdam theih chiangin, hiai athil tuah nuamlo hawn mang-ngilh thei a; alung zawng hawngdam hi. Lungdamna in chidamna tun a. Lungsim a huatna leh khatna neilo a, lungsim leh taksa a ahawng damtheihtak chiangin asep leh bawl ah vualzawlna, mui ngilna zawng hawn nei hi. Huaiziakin, hunpaisa a ithiltuah hawihlote a ki supawi lawng mailo in, ngaidam a mang-ngilh ki zil ni hang.

Toupa Jesu’n leng “.....na sang-gam kiangah va pai inla, amah tawh kal ah kilemna va bawl masa phot inla, tua khit chiangin hong pai inla, na thawnpiak laan in”, chi hi. Kilemna, ki ngaihdamna tello in thawnpiak piak leh Pathian kiang a thumna neih in Pathian samkhezolo ding hi chih hiai Jesu kampau apan ki chiang hi. Huiaziakin, itunga khialte ngaihdam in chidamna, lungdamna leh lungdam khansau hiai khawvelah hawn pethei a. Huanah, Pathian tawh hawn kituak saka, i thumnate Pathianin hawn dawng a, sihnung lam-etna hawn pelai hi.

ii) Mi’n hunpaisa a asepkhiak a bawl khiakte ziak a phatna leh pahtawina, ‘dinmun’ piak phu liahliah ahi chih agen gen chiangin pension a khak khiak hunta ahi, chi uh hi. Pathanin hunpai sa a ithilhih hawih zenzente, atak hi in limsiam hita leh mang-ngilh ding in hawn deih hi. Aziak ahihleh, hunpaisa a ithil hih hawihte i sialsial chingin, mikisathei leh mihawihlo kisuak hi.

Malam a thil omte delh akulnate:
i) “ Muhkholhna thugen omlouhna munah mipite zautat a,dan zui mi bel mi nunnuam hi ahi ” Bible(Paunakte 29:18) in chi hi. Mimal hiam innkuan hiam ahih keileh, minamten tunung a ding ngaihtuah khawlhna, muh khawlhna leh sisak khawlhna kiphamawh hi. Hunpaisa leh hun awmlel apanin, tunung chianga thilpai dingdan awlmawh a suimite’n mu khawlin suangtuah thei uhi. Huai dingin History kizil hi. Bible a Thukhunlui ichih atamzawte tulai huna eite’n zilkhiak i neih a, ahihkhelhna mun ua ihihkhelhloh na’ng ua, a kisuihpaihna mun ua i kisuihpaihloh na’nga kigelh ahi hi. Korinte kiangak Paula in “Hiai thilte khempeuh etteh hi dingin amaute tung ah a tung a, eite kihilh nadingin a na kigelh ahi’(10:11), chi hi.

Bible a ‘Nungak Siangtho Sawm Gentehna’ (Matt.25) leng tunung adia sisak-khawl pawimawh dan hilhchetna hi a. Huai nungak sawm moneipa muak ding a kisate lakah, ngate pil ua, a dang ngate hai uh hi. Bible in nungak pil achihte, tunung a ding a kisa khawl, ngaihtuah khawl a ‘Meivak tawh meivaktui keng khawmte ’ ahi uh hi. A ngaihtuahlo leh ngeingaihloten muhkhawlhna neitheilo uh hi. Muhkhawlhna neilo leh tunung a ding a kisa khawllo mimal, innkuan leh minamte, mangthang ding uh a, a mukhawl a kisa khawlte thunuai ah awm ding uhi. Huaiziakin, malam thilte i et a, i gel a, mailam thilte i delh Pathian hawn deih dan hi. Huai dingin, heutu-khalam leh salam a ‘muhkholhna thugen’ thei ding minam in kiphamawh hi.

ii) ‘I dinmun ngei a ding diing in leng theih tawp a tai/pan ngai hi’ chi uh hi. Mihingten i maban, i phak khawptek i delhloh chiang in, lam-etna kineilo a, mihingte lam-etna bei in damkhawsuak zolo uh hi. Lam-etna i neihloh chiangin lungkiakna leh beidawtna in kipum dim sek hi. Huaiziakin, i malam a thil awmte-khalam hi’n taksa leh khawvel thilah zawng delh ni hang. Malam a thil awmte i delhloh chiangin, mipite zautat uh a, Dan leh Thupiak awmlo a, vaihawmna hoih zawng awmtheilo a, mipite chingtu ding neilo belamte bangin mangthang uhi. Huaiziaktakin, malam a awmthilte delh a, masawn tohzel Siamtu Pathian in eite dinmun dinga adeih dan hi.

4. KUMTHAK AH TUI THUK LAMAH

Ama’n thu a gen khitin, Simon kiang ah :
Tui thukna lam ah na long paisak inla,
nga man dingin lente khesuk in, a chi hi
.( Luka 5:14)

Genesaret Dilah Simon leh alawiten zan khawvak in len dengin nga beng uh a. Himahleh lawhsam uh a, bangmah manlo uhi. Huai ni zingkala Toupa Jesu tawh aki muhni un, zankhawvak a ihmut loh tawh, thagim leh lawhsap thuah uh ahih chiangin, gim in tawl mahmah ding uhi. Huchi banga gim leh tawl a a awm lai un Toupa Jesu’n Simon kiangah “ Tuithukna lam ah na long paisak inla, nga man dingin lente khesuk in” chiin thu pia hi.

Simon in Toupa Jesu kiangah theih tawp asuah nung ua zawng alawhsap thu uh leh abeidawt thu uh tun hi. Lungkia in sep gim in lawhchinna tun tuanlo a atheih nungin leng Toupa Jesu thu mangin a lente uh tuithuklam ah hawn khia ua. Ama a ana lawhsapna sa mun uah a lente un a zawhloh ding khawp nga man uh a, a lawng uh zawng nga tam manlua uh ahih chiangin tui a tum dingin kisa hial hi.

Hiai a, Simon te mah bangin en leng, tu kumthak in hiai a nuai a thil thumte ah athakin tuithuklam ah i lente khesuk le hang hoih ding hi:

i) Innsungah: Khenkhatte kumlui paita ah innkuan sung a haksatna na tuak bang leng i awm mai thei a. Khenkhatte tate sual lua enkawl bang leng i awm kha thei , khenkhatte pasal sual hiam zi sual lua hiam enkawl a lung gimpih mahmah bang leng i awm mai thei a. Khenkhatte, vangtahna in a buah bang i awm mai thei a, khenkhatte sum-leh-pai haksatna , gentheihna ziak a lungsim van – a- khai – bang a, chimawh leh mangbang bang leng i awm kha thei.

Pathian kiang a thum thum a, ahihziak a A mah dawnna muh ding awmlo a kithei bang leng i awm mai thei hi. Semsem a, bawl bawl a, himahleh mahni thunun theihloh khawvel a thil tungte ziaka seploh bawlloh mah banga, agah lawh ding awmlo bang leng i awm mai thei. Simon in Toupa Jesu kianga “ Ahihhangin, nangma’ thuin len ka khesuk ding” achi mah bangin, tu kumthak ah Jakob bangin Pathian buanlai ni. Semsem kawmin, Pathian kiang a thum ngitnget kawm in kumthak ah –innsung etkawlna ah tuithuk lam ah i lente uh khesuk nawn ni hang. Mihing a ding a thil hitheilo bang a langte leng Pathian tawh ipan chiang in awlsam takin hithei zel hi, chih mang-ngilh kei ni.

ii) I nnasepna lamah: Kumlui pailiamta ah i sepna lamah, i phutawk pahtaakna lawhlo kisa bang i awm mai thei a. Khenkhatte kaisa’n hun mahmah a kithei- kaisang theilo bang i awm mai thei a. Khenkhatte mahni siamna tawh kihun nnasepna mu tadihlo bang a kithei a, lungkimlohna adim bang leng i awm mai thei.

Himahleh tu kumthakin, Kamsang Isai in “Ahihhanga, Tangtawn Toupa ngakmite’n zaw, thahatna thaksak kik kik ding uhi. Muvanlaite banga kha-a lengtou ding uhi. Taai ding uh a, bahlou ding, pai ding uh a, sawlsamlou ding uhi”(40:31) ana chih mah bangin, i thate thaksak kik in, thatho leh phur takin Pathian in a hawn kepsak mawhpuakna – sep leh bawl, i neekzawnna lam chiatah nasemtu hoih pen, semtu muanhuai hih tum chiat ni.

Tu kumthakin, Toupa Jesu’n “ Mi’n mel khat pai dinga hon ngiat leh, mel nih pai in” (Mat.5:41) achih mah bangin, na heutute lam-et sang a thupizaw leh tam zaw tham sep khiakna kum in zat tum in. Siamsinlaiten kum dang tengsang a result hoih aneih kum uh, sepna neite’n thatho taka atamthei pen sepkhiak kum in zat tum chiat ni hang.

iii) Pathian nnasepna lamah: Kumlui sang a tam zaw deuh Pathian gam a dia na thum kei leh; na tha leh zung , sum leh pai nathawh kei a, kumlui sang a tamzaw deuh Pathian gam a dia na sepkhiak kei leh, Pathian gam za deuhdeuh lo dinga ,kumlui a aphak chia kia pha den ding hi. Huai ziakin, tu kumthakin, kumlui a Pathian gam a ding a i thum zah sang a tam zaw thum ni. Kumlui a sum-le-pai Pathian gam a dia i thawh sang a tam zaw thawh ni. I tha leh zung zawng tu kumthakin, kumlui a sang a tam zaw deuh Pathian a dingin zangni hang.

Kumlui in Pathian nnasepna ah deih bangin i lawhchingzo kei ahi thei, khamangthang matna lamahte, Saptuam sung kivai puakna ah te i thumna te Pathian in hawn dawnglo a, i sep leh bawlte’n leng gah kilawm suahlo in i thei ahi kha thei. Ahih ziakin, Simon bangin Pathian kiang a ngetnathumna tawh a thakin, lungkelo in i lente lithuk lam ah deng nawn ni. Pathian in lungkiakna kha, mangbatna kha hawn pelo a, lungmuanna-khamuanna khawvel piak bang hilo eite hawn pia a,huaiziakin, Taai ding a lah bahlou ding, pai ding a lah sawlsamlouhna ding, tamsawllouh na’ng kha in eite hawn thuam hi.

Huaiziakin, tu kumthak apan, pilna lungtang neihna ding khawp a damsung nite simdan siam dingin, Pathian tempul i taksa pumpi uh kem siangtho a, nunglama thil awmte taisan a malam thilte delh dingin leh isep leh bawl, innsung etkawlna leh Saptuam etkawlna a Pathian hatna muang kawma alithuk lam luh a, kumthak a hindan thak, Pathian hatna a salam leh khalam a vualzo hinkhua nei dingin phatuam ngaih suahsemsem ni hang.

[Upa G.Khamkhokam in EBCC Aizwl Biak inn a date 01-01-2008 nitak biakna kikhawpna a athugen hi]

Tuesday, January 8, 2008

KA ZI

" Zi a mu zote na hoih a mu hi a. Topa’ maipha a ngah ahi .

Paunakte 18:22.

Ka ngaih sutsut teh ka zi mahmah manpha sa ingh. Zi hoih ngah ding a hamsa mahmah ahi zawng in, kei pen a hampha mahmah zi hoih ngah mi khat hi ingh.

  • Ka lungsimin ka zi muang kinken a, amah zawng muanhuai zi hoih ahi hi. Ka zi nuntak sungtengin ka insung ah thupha kitasamlo dingin um cinten ingh.
  • Ka zi in a khan tawntungin katungah thupha bawl a, thusia tun ngeilo hi.
    Amah in thanuam takin nna sem a, phalvak tungin zingtho a, innsung taksap inn awng-hu in buai den kei hi.
  • Amah hangin, ka khasum san zong ki ningcing den a, ka ta ka naute puan hoihhoih guana, phalbi a hong tung ahi zawngin lunghimawhlo innkuan hi ungh. Ka inkuan neek ding alim-a-al, a man zong tawmpen ding zawngin thalawp takin a sem den hi. Ka khasum sante azat na’ng diktak a zat tumin khabul apan sehkhiatsa diam in koih theizel hi.
  • A lung nawpna Topa pan angah hi a, tua hangin nasep sil bawlah ahoih, a maan ding theisiam peuhmah hi.
  • Zin leh leeng hopih siam a, khual leh tualin pakta ua, kuamahpeuh maipha a mu den hi.
  • Ka zi in pilna leh itna tawh thugen a, kam khum takin pau hiat hiat hi.
  • Ka silh leh tente hoihtakin hong kep sak a, tua hangin ka office leh u liante lak ah ka tut a, Meeting leh Conference katel ciangin zawng akithuam hoihpen, akitheituam mi khat hi ingh. Lungsim nuamtak in ka nna hawngsem sak a, lungsim zangkhai in hawngkoih den a; tua hangin kasep kabawl tengah zawng ka mapai a, thupha leh deihsak tuamna a ngah ngitnget hi ingh.
  • Ka nu, ka pa hawng it pih a: ka sang gamte hong awlmohpih hi. Tua hang bek hi kei zong zi hoih hong pia - ka suung leh pute ka mit mauta bang a ka et a, ka duat ahi hi.
  • A zawng a cimawhteng tungah ka zi cingin siamzo a, ka innsung a anntaw leh khutdawh honglut peuhmah huhna ngahloin khutguak in ka insung pan ciahkik ngeilo uh hi.
  • Ka taten zong ka zi- a nu uh, it mahmah ua, ngaina peuhmah uh hi. “ Lampam ka sik khelh a zong Nu aw ka cih, cik leh kawng ngilh thei dia” ciden liang uh hi.
  • “ Zi hoih tampi tak a omtei hangin, nang ka’n a zi hoih kuamah om kei” cihthu ka zi kiangah a gen den, a sa den hi’ngh. Leitungah sawmvei ka nungta ahi zawngin, tua ka zi ngeimah sawm leh khatvei zi a neihnawn akithalop mahmah mikhat hi’ng.
  • Ka zi melah Pasian hong itna ki lang a, ka zi ka pahtawi ciangin, zi hoih hong pia Pasian pahtawi hi ingh.
  • Ka zi pen vantung leh leitung a pahtakna a ngah mi khat hi.

    (PAUNAK 31: 10-31 SUNG PAN A BAWL)

Friday, November 2, 2007

THE ENIGMA OF GOING HOME


Kum hiai zahta inn lam pai hun ding ngakta a. Sunkhawvak chiangin, kawlbulh theihloh leh gamlat leh nai in adaal theihloh, lungsim suangtuahna in ngaih tuah a. Zaan miala alupna tunga a ihmut chiangin manglam khawvel ah hun leh kumte khawl in, adinna ngei ua ding bangin mu hi.

Hi e, lungsim suangtuahna khawvela a ngaihtuah chiangin, chiklai hiam a, kawilai hiam a a zak leh muhte tuhun a akiang a awm bang leh ging bangin zathei zel hi. Hiai akhawsakna apan lungsim ngaihtuahna khawvela tenga, angaihsut chiangin; kum 40 paita a vaiham-saan-hun a, Sumtawng a Akpi tuilai kawkeek kawma, a Bubah apan leng khia a, Sumsung hawn bawh thawm gingte tu daka thiltung bangin zathei zel hi. Huai Akpi kawkeek ging second khat in 330 metres leeng taleh, tuni leh tuhun in a awmna apan a, 416,275,200 kilometres agamla tungta ding hi. Himahleh, lungsim suangtuahna khawvel ah zaw, 416 maktaduai Kilometre a gamla leh kum sawmli a sawtin haksatna bawllo a, tua Akpi kawkeek ging awlsam takin sam kik thei hi.

A pai hun ding tungdekta a. Kisakkhawlh hun hita hi. Hiai mun ‘zin leh leeng’ banga akingaihna mun, a it leh ngaih te kiang a ‘ei khawlam’ achihsek apan gamla pi a awm himahleh, hiai munah a hatlai sung teng zangzo a. Hiai ‘khualgam’ a atenna inn sung a et chiangin, kil chih leh mun chihin a innkuan tangthu uh gending nei in thei hi. Innbang/Zuak feet nih vel a sang a ganhing lem kigelh leh ABC kawi ngiingei a kigelh, bangzah vei hiam rawng kinuh khumta, muhtheih milmialte a et chiang in, ahunpaisa te ngaihtuahin, achangin nui hiauhiau a. A changin, a muhtheihnate vai a………

Huai innbang a Calendar khaina sikkilh/perek kiphut, nidanga amuh dan leh ngaihdan tawh, tuni a amuhdan kibanglo hial hi. Nidangin, huai innbang a Calendar khaina sikkilh in genneilo a, sikkilh ve maimai khat hi. Himahleh tuni in, huai sikkilh a et chiangin a hinkhua tangthu kemtu muanhuai leh a damsung tangthu tamzaw khaitu hiin thei a. Calender bangzahta huai sikkilh ah kikhaita a, a kum teng a Calendar thak kikhaite a ‘New Year Resolution’ bangzah vei kichiamteh ding hiam chihte angaihtuah maimai hi. A awmna pan hiai innsung a thil tungte kum bangzah sung leh bangzah atam mu dinga, ‘New Year Resolution’ bang zahta bawhsiat lai zawng mit a mutu hi ding hiam chihte ngaihtuah hi! Pau thei in houlimpih theihhileh, huai sikkilh in gen ding bang zahta nei ding a, amah ‘neutral ground’ apan a suk et chiangin hiai inn sung a thil tungte, amuh leh zakte ah ngaidan leh ‘advice’ bang zahta hawn piak ding nei ding hiam chihte angaih tuah hi!

Huai Bathroom kawngkhak a, kum bangzah vel hiam paita a, zingthawh tenga dinsan zawng tehna, Crayon a kigiit te, tuni in zaw anunlui-anunlui tankhawm uh, kohkik a sapkik theih hileh achih vungvungte lak a khat hi.

Aleh lamah, hiai mun a khawlden leh tamden thei hiloin ki ngaihtuah hi. Himahleh, mihingten a hun paisate uh, suanglaipi a laigelh, duster a nulmang bang a nulmang theilo ua. A taksa phel langkhat in, kum hiai zahta leh hun hiai zah, anuam leh haksa ana tuahna mun khelahlo theilo hi. A ma’n ‘khaw lam’ achih, ngai tawk mahleh, a ‘khual tamsawtna mun’ apiang a khang khia – a mahsa bang sapu, asisan apan piangkhia te adingin, a mah ‘khaw lam’ amau adingin mekmak gam suak ding hi, chih zawng thei hi. Mangkangte’n “History repeat itself” na chi ua, amah tunia alungleennate khangsawnte kianga pesawn ding ahi, chih zawng thei hi.

Himahleh, a taksa phel lehlam in, a khawvak muhmasakna mun, a neulai lawmte tawh akhawsak khawmna mun uh, zaan chiang zalmang a amatna mun; sun zalmang a kum hiai zahta ana akhawsak na ‘ka gam, ka lei, ka luguh phum na’ng mun’ achihna mun lung-gulh den hi. Ahita zawngin, lungsim suangtuahna khawvel chauh a awm - ‘liimsiam khawvel’ lung-gulh in, mahni khut a vasa khahkhia in, singdawna sava tuang delh ding ahi de aw?

Kawi lam leh kawilai peuh ah awmta leh, a taksa phel lang khat nawsia bang veve ding hi, chih zawng thei hi. Bangteng hileh, ‘ inn lam’ zuan a pailo thei hilo hiin kingaihtuah hi.

A lungsim mitkha a agal-et chiangin, taangsaam pak hun hidekta a. Khaw khung tangah Ngeisawk pak ding a mum muhtheih in awmta hi. Zolengthe ten zawng tukum a dinga ahun uh beidekta chih thei in a suun a zaan in Zogam awi in khuang den uhi.Liimsing kungah, Luaileng /Naubaan te hunthak, ni thak muak uh hileh kilawm in pak uh a, Khaal hawng tung ding a kisa khawl in, a kuungte (stem) uh tui a dimin puak il-el ngeuh uhi.

Hun leh Mun/ Time and Space’ in a let-tang a, a dal zawhloh lungsim suangtuahna in a mailam hun dingte ngaihsun hi. ‘ Inn lam’ atun chiangin, a neulai lawmte tawh, huansung a Behiang kunglak a rocker chair atu in, phalbi nisa lum awi kawm a, aneulai hun nuamte uh sut khawm dingin kingaih sun hi.

Inn lam’ atun chiangin, a suut khawm takpi mah ding uam maw??????

Friday, October 19, 2007

TUILUANG LEI NUAI A NAHPA SAN KELKEL


Tuiluang Lei kiang piautak ah Khaal Huan(Nuul) tamtak awm a, Khaal Haichi tuamtuam Ankamlum, Pakbawk, Carrot leh Haichi tuamtuam po dim uhi. A pona leitang uh hoih ahi ding a, anahte hing dipdep in leh Ankamlum leh Pakbawkte lian thei mahmah uhi. Ankam pakte eng ngiingei ua, huih in amutna lamlam ah akituakin awn ngiaingiai uhi. Huai Ankam pakte khuai leh pangpalek ze tuamtuamten bawm liailiai uhi.

Ka awmna apan Simlam pangah Hafl-long tang awm a, Simsuahlam ah Khawbawn tang –ni danglai a pi leh puten gam Sai, Chingpi leh Zangsial a betna tang uh hing dipdep in muh theih in awm hi. Luitaw lam ah Mikangten Rail pai theih na ding a Lei a dawh uh, brick khuam a kibawl Leipi muh theih in awm hi.

Huai Lei tung apan kakim kavel en a ka dak velvel lai in, Lei nuai a Tuiluang luitui in hawntaih ‘Nahpa san kelkel’ khat ka mu hi. Huai Nahpa sankelkel kawilai singnah hia, kawilai pan ahawngpai ahi de aw chih ngaih tuah kawm in Tuiluang luidung ka mit kha in ka zui to dundun hi.

Tuiluang luipen ahawng kipatna naak Galleeng gam-Tamenglong District hia, huai apanin simlam manawh a luang in, Vangaitang suahlam a luangin Tipaimukh ah Tuivai tawh kisutuahin, mallam pang a hawng kileh hei in Vangaitang tumlam pang a luangin Assam a Cachar District tawnpai suakin Karimganj District ah Bangladesh ah lut hi. Huai apan Bengal Tuipi ah luang lut nawn hi.

Tuivai leh Tuiluang kisuk tuahna Tipaimukh kichi pen I pi leh pute un “(Tui)Luang leh (Tui)Vai suah” achih uh hi a. Manipur, Assam leh Mizoram hiai State thumte kigam giitna munah awm hi. Ni danglai a ‘Chi’ ( Chi-al) pua a Hingtal(Silchar) apan Lawng a ahawngpai chiang un huai ‘Luang leh Vai suah’ munah Dawite awm in thei uh a, lau mahmah uhi. Huai mun a Dawite awm ziakin Lawng chetsual/ Lawng kilumlet awlsam mahmah hi, chi uhi.

Aziak diktak ahihleh, Tuiluanglui pen Tuivai sang a lian zaw himahleh a lui damzaw/ phei zaw a. Tuivailui pen alui neuzaw a, himahleh alui sukluan zaw a, a tuiluan (water current) hatzaw hi. Huaiziakin, huai lui nihte munkhat a akisuktuah chiang un, Tuivai luitui pen Tuiluanglui sungah tuitung akimu theilo in luanglut a, alehlam gaal ah lamdangtakin tuikifawn zuahzuah hi. Huai awmzia bel, Tuivailui – Tuiluang lui ah tumlam apanin luanglut a, alut lohna lam - suahlam pang Tuiluanglui kamah Tuivailui tui in a khawh chiangin Tuivai luut lohna lampang ah tuikifawn zuahzuah hi. A theilote adingin Dawite nnasep mah bang hi. Huai tui current in Lawng subuai in, chetsual awlsam sak mahmah hi.

Tuivai lui pen Zogamluite lak ah munpawimawhtak luah a. A hawng kipatna Tedim Uk sung a Zampi khua hia, Zampi khuate luitui neek hi. Huai apan hawng luangin, luineu tuamtuamte gen lohin Tuivel lui in Singngat kiang a Maukawt gam ah Tuivai zawm a. Tuila, Tuima, Tuizin, Tuisa te leng Tuivai ah luanglut uhi. Zomite teenna tangdawn ahih chiangin khawlui tuite a suklam a luangin, kawilai hiamah Tuivai a luanglut in, Tuivai lui apan in Tuiluang lui ah luanglut nawn uhi.

Huai Zogam lui tuamtuamten tuuk vuahzuk chiangin hawktui tawh zodawn leihoihte taisuk uhi. Tuiluanglui atun chiang unTuiluanglui pen Cachar phaizang ah awlawl in luang a, Zogam leihoih apuakte Luikam ah nawsia a, ‘Seh-neel’ kichi hi. Hiai sehneelte leihoih mahmah hi ua, haichi in ngeihmahmah uhi.

Hiai Tuiluang sehneelte, Zolei hi a. Huai Zogam apan hawng luangsuk zolei te ka et chiang in, muhtheihloh thilhihtheihna khat in hawn hip hiin ka thei hi. Hiai sehneelte ka khut a la a, ka et chiangin, ‘ka sa bangsa nei leh hiai ka sigui a luang sisan tawh kibang’ in ka mu hi. Hiai Tuiluang kianga Sehneel laka piauneelte(Leingawi/balu) Zogam a hawn nawseta ka pi leh pute khekhap in bang zah siik-kha ding ahia, chih khawng hawn ngaihtuahsak hi.

Hehpihna neilo hawktuiten hawnna paisanta, ka mi leh sa te Hantungah te luangin, Zogam siktui, nisa leh Zogam ann ne a ana khawilet, Zomite taksa bung ‘Lei a bawl lei a kiknawn’te leng hiai ka khut a ka tawi piauneelte lakah tel ding in ka gingta hi.Nuamtuam mah leng zawng theihna neilo piauneel tangta a, ‘sulkik hawng hei nawn in’ chiin samsam mah leng zakna ding bil neilo uhi. Ka it leh ngaih simthu genpih mah leng le hawn it thuk theilo ua, kanna lo ding a, vailak zunthak zawng bangzolo ding hi, chihte ka ngaihtuah chiangin, ka lungzuan hawn behlap mai mai hi. Hi e, mihingte adingin ‘it thukloh itna’ kan a naa leh thuak-haksa tamlo hi.

Hiai Tuiluanglui tui zodawn pan hawng luangsuk, kei sang a zawng zogam a sunglai tang zaw a, kei sang a Zogam a theih leh muh zawng hauzaw dingin ka gingta hi. Hia ka mai a Tuiluang lui tui luang dumdumte lak a bangzah hiamte, Zogam a zolianu puansawpna tuite hi ding a, tamtakte zolianu kisilna tui – a liangko a akibuahsukna tui, a khuk a hawngluang khia te hi dingin zawng um ing. Hiai Tuiluanglui tui ah, zolianu vunthem(skin cell) tamtak zawng awm dingin ka gingta hi.

Hiai Tuiluang luitui luang nouhnouh ah zolia nu skin cellte pangpa tak in luang suk ding a, theihlouh melmak gam, Bangladesh ah te luang dimdim in Bay of Bangal tuipi ah ittu leh ngainatu neilou banga pampaih in nawsia hi.

Lampi a ka paikawmin gari sungah........

......to be continue...

Sunday, September 30, 2007

KONG KIHONG

- Kam Guite

Khenkhatten “Kong ki hong” I chi ua, ki hong mai thei- ki honglou maithei bok hi. Bang ziakin? A ziak tampi om ding a, bangtenghileh, tamlou kikum zual le hang maw!Kong kihawn na’ng a poimoh thil khenkhat leh akihonlouh ziak khenkhat hichi danin gen le hang:

1. Minam concept ah chiang le hang- I singtang mi hihpihte, Naga leh Mizo te ah entale hang. Hiai nam nihten India constitution sungah administrative entity amau min leh amau atuam biik nei uhi. Bang ziak hiam ichih leh nam ah chiang uh a, zukham annkhama aom chiang un leng Naga or Mizo takin kham uhi. A nam uh asisan uah belh a , a psyche uah mun poimoh tak luah hi.A Christianity uh leng a niman ua higher aspiration suk buchin na’ng in zang uha, abstract religious concept- atak a niteng leh minam hinkhua ading a poimoh loute Sunday school leh mipi kizil sak tamlou uhi.Huai ziakin, a pitekte uh ‘kau’ in akeih chiang inleng, a minam uh tunung ding genlawk uhi.A piteek leh puteekte un “Meng muhna”/ “kilakna” amuh chiang bang un leng Pathian in a minam uh khovel a bang dinmun adin sak tum hiam chih khong mu hi.Huanah, Mizote kithu hilhna khat ahihleh Pathianin Suahlam(eastern) Buddish, tumlamHindu leh Muslimte teh tuah kal a Pathianin akoihna san, Pathian in tanchinhoih hiai sahkhua lianpipithumte kiang a hilh ding a hondeih ziak ahih chi uhi. A dik leh diklouhlampang thutuam hitaleh, hiai kithuhilhna in nam banga collective aim & objective pia a, the reason of their existence hilhchian in kithei uhi.

2.Minam concept ah chiang le hang- kong ki hon theih na’ng eilam a condition poimohtak khat ahihleh, “ pau leh ham aki nai, culture a khovel a ki naihpih, pianna pileh pu apan a na om khom leh pianna kibangte minam khat, nation khat ihi a; gamkhat, administration khat nuai a I om ding ahi” chih I sisan uah belh henla, zaanchiangin I mang ua manin, suun chiangin ngaihtuahin, houlimna ah huai mah tung kha-naak leh, kong ki hongthei ding hi. Hiai atung a igente I lungsim sungnungpena I tup leh gim hilou a, meiteite tung a lungkimlouh nikhua a genkhia a, ataktaka tupna omlou, minam banga tup leh ngim sang zaw leng neilou nam ihihleh bel kong ki hong ngeilou ding hi.

Tua Manipur singtang gam a I district council neih uh(?), Laldenga leh Govt of India serious taka akihou lai ua, greater Mizoram compaign a Brig. T.Sailote in Lamka khong hong phaklai vela piang ahi a, gentam ngailouin apianna ziak ithei mai ding. Kong kihong masa khaktu- hiai District Council ahi hi. Hiai district council hih 6th Schedule nuai a Parliament Act zawng hilou a, alem maimai hi. Phamsa heutupa Vungkholian genda takin “ file a note leng omlou, Manipur Govt nuaia Law Deppt a Under Secy khat in a sign maimai ahi’ achi a, thil pai dan etin adiklenghi dingin ka gingta.

3. Minam concept ah chiang le hang- kong bang ziak a kikhak a - akihonlai a lut khalou ihi hiam? Aziakkhat last para igenbaanah, hichi zawngin genta le hang; multi-party election ichih khovel koi mun peuh ah ‘divisive’ hi. Ahoihna om a, ahoihlouhna zawng om hi. Etsak na’ng in , CCpur District ah multi-party election ziakin vote bank party PNC/PTC, HPC,KNO etc piang a. Hiai vote bank partyte local election purpose(MLA) ding a bol hi ua, huai ziakin, hiai partyte ah – MLA election ah politics kipanin, MLA election mah ah politics top in bei zel hi. Hiai vote bank partyten Election a asupport lam uh sukching loungal higher purpose zong neilou hi.

Hun hong pai chiangin tampiten ‘minam’ hihna identity bang in hiai vote bank party te ngai hial uhi. Huai dungzui in ‘namdang’ chih kam mal I zat chiangin leng Ccpur District ah, mahni vote bank party atelkhaloute “namdang” kichi sukgop in, I politics leh nation concept uh piangsual sak hi.Ahihleh , hiai article gelhtupa Paite kampau zang hia, Simte pau zang amah a dingin ‘ namdang’ ahih diam? Atung a igen vote bank party te in identity bola I ngaih leh bel hi ding hi. Ahihziakin, paite dialect leh simte dialect zangte ‘namdang’ akichih tuah ua leh bel modern nation concept, nation building theiphalou - nammol, tribalism practice hi ding uhi. Ccpur District sungah meitei leh vaite loungal ‘namdang’ omlou hial hi.

4. Naga or Mizo society atel dingin I chin diam?- tribalism or vote bank politics maimai deih khop communityte- nationalism, nation building concept neithei community Naga or Mizo te lakah fit louding uhi. Thuuktak a Naga or Mizo te toh politics a isepkhom theihlouhna san uh leng – hiai atung a igen- a fundamental, a minam concept, tup leh ngim akituahlouh ziak hi. Naga leh Mizo political concept ah – lalgam neih, gamkek leh ‘a place under the sun for Naga nation or Mizo nation’ in alaimu luah hi.Hiaite eiloi priority hi ngeinailou hi.(A poimohnain hon Buito holhta chihthu ah).

5. Naga a tel dingin ? Nagaten kum 50 val bang atup leh ngim uh asual ua- agahloh ding hunin valut geihthei lehangbel duhthusam ahia, hi e! duhthusam ahi. Duhthusam in sakol ahol theih hun bang leng omsam dingin tuat le hang mo!!! Chance omlai ahihleh bel akilangtanga, taisekom hilou a bohzui ding chi hi.Aman piak ding a omleh leng kihuam deuh sam ding hi.

6. Mizo lah? A haksapen ah panta le hang-Hmar, Paite, Thadou-kuki, Zou leh Vaiphei MIL te surrender a, Mizo MIL zil- tua kipan in patding chitalehang i pom thei diam? Mizoram in politically, financially etc ahon huh ding, greater Mizoram revive dia i deihleh ut in ut keilehang leng hiai a condition masa hi. There is no such thing as free lunch. Manipur singtang gama teen ngaihna omnonlou ahih chiangin Parbung, Thanlon, Singngat leh Hiangliap Sub-Division sungah census tulaitakin omtaleh, population punglou in naakpitakin kiam ding hi. Khenkhat te Lamka ah pem ua, tampite Mizoram ah pem uhi. Mizoram apemte khosak haksat ziaka pem a, mi pangbel ahih bang un, abelhte uh pau zui uhi. Lamka zang ah TV local channelte - Mizo culture, pau leh ham in capture hi. “Khat khata a paikhiak chiang un, A kiam uh innkuan kimzong;” chih La aziakbei in kisalou hi. Himahlou hia le?

Genkhelh leh gelhkhelh omleh member ten non ngaidam khin ding un ka gingta a, kipahthu ka gen ngal hi henla.

Siamsinpawlpi damsawt hen.

Wednesday, September 19, 2007

A PILGRIM'S PROGRESS

By – Kikim pa

One day in the month of May 2005, I set out for a pilgrimage to my heart’s holy land. As a wide eye pilgrim, my heart caressed the sacred soil where my forefathers once roamed its forest and all the cells in my body bear the indelible imprints of its sunshine, fresh air and its food stuff.

Every one has his own holy land. My holy land happens to be the only land in the world, lovingly called Zogam by its inhabitants. Here, the soil is a part of my forefathers. My ancestors fertilized the soil with their own mortal remains for the sustenance of their grand, grand children. Every grain of the soil bears the organic remain of my people and every ground demonstrated the footprints of my ancestors. I can see messages from my forefathers written in every leaf of its flora. In this wide world, there is no place like Zogam !

I crossed river Tuivai at around 6:00 PM and I stepped on the soil of Zogam. The road started to be covered by overgrown grasses. The surfacing bitumen could not be found most probably, I still thought, due to lack of light considering the time. Any way, any deficiency on the condition of the road was compensated by the usual satisfaction of home coming. At last, a village appeared suddenly.

On the outskirt of the village, there were two or three dilapidated, melancholic and apparently abandoned huts on the road side. In the dark, I could see a ghost like moving entity in an open door. Gathering all my courage, I approached the moving being. The moving thing called me in my name. He was the famous Home Guard ‘Sap” in another time and place. He told me that the village was called Sinjawl.

He volunteered to lead me to YPA leaders and the reigning guardians of the road. After entering Zogam, I could not find the usual electrical lines. The area was as dark as death itself. People call the present age as digital age. But in my beloved Zogam, time stands still and it is still the golden age of firewood ! I was eager to proceed to Songtal as the village played a significant part in making me who am I now. But I was ‘advised’ to halt the night here.

YPA leaders of the village were as nice as they could afford. The otherwise pleasurable stayed in the village was completely shattered by the passing remarked of one YPA leader that children were difficult to control here due to absence of schooling! The speaker might not remember any more but it hit me like a ton on my head and heart. The next day, they saw me off at the outskirt of the village.

I was looking for the house of chief of Khuanggin village from down below. In my haste for reaching the next village, I postponed my plan of courtesy call to the chief for my returned journey. But on the returned journey, fate decided otherwise.

I reached Songtal village at around 7:30 AM. In this village, I spent three valuable years of my life more than three decades ago. The village that exists in my mind’s eyes was not there anymore. I could not locate that famous “Kawngmual” where young boys sang love songs every night playing guitars. Even the playground and the site of my previous school were simply untraceable. I should have died with my memory of the ‘real’ Songtal village than visiting this fake Songtal village.

I don’t see any progress and development here. Rather, the village seemed to loss a part of its hope and vibrancy. [A new generation came up in this village who thought that the idea of Songtal High School ever functioned here as a mythology. The story of a qualified doctor was posted and actually functioned with full supporting staff in their village thirty years ago was tolerated with contempt as an old wife story. They know and accept realistically that their teachers and medical staff will work in their village only with direct ‘Divine intervention’! It seems that Divine has not yet intervened].

Everyone had left for jhum and worst of all nobody recognized me any more. I nurtured an illusion that Songtal village would still crawl with relatives and even would remember me. I thought that there might be some old women who would narrate to me how my father looks like in his boyhood. It is rather humbling to realize that the village may have never remembered me. Any way, illusions have to die some times.

I am happy that Mualnuam village is more developed than thirty years back. The village may probably the only village that shows resemblance of progress in the area, however insignificant it may be.

At last, I took the much needed meal at Tuima village. It was a new village for me. Coming from the adjacent State created some sort of curiosity. Even though, I didn’t know anyone here, they were so curious to know what I did for my living in the place I came from and all that. Even the hotel owner refused to take my money. After much prodding, I could convince her to accept at least fifty percent. The gestured of good-will overwhelmed me. The financial involvement may be small but the message is too big not to notice. This incident is one of my most cherished experiences in life. I simply feel belonging and welcome here.

Well, every returnee prodigal son has his own story to tell! The memory of the incident lifted up my spirit even today.

The name of Lungthul village always evokes in me nostalgic feelings even though I was never associated with the village. Pumlong hamlet was completely new to me. New Suangdoh and Empai hamlets were even more new to me. It is rather difficult to imagine now that the area was thickly wooded with native trees like ‘Liim Sing, Se Sing and Tosaw Sing’ in the not so distant past and every bigger Liimsing borne the scratch marked of wild bears. Time changes not only people but also changes geography!

Relatives from my mother side live here at Empai. I stopped for some time in the hamlet and had a cup of tea.

I saw some very young students with shabby uniforms. Seeing the economic condition of their parents, it is scandalous that children have to go in fee paying private school even in this small hamlet. I was curious what dream the children would nurse in their little heads. I shuddered to think what might lay in store for them. I wanted to get down from my vehicle and kneel down in front of them begging “Forgive my generation. We fail you, children. The community fails you pathetically”.

The landscape between Empai leh Tuivel River was breath-taking and so evaporated the burden of my heart.

The Maukot village of my childhood could not survive the wear and tear of time. I assumed that the tectonic plate of Maukot village moved south-west and stopped on the eastern bank of river Tuivel. So much water had flowed under the bridge of Tuivel all these years. I think. After climbing uphill for some time, we reached Singngat village.

Singngat Police Station was converted into cowshed!
I obtained my Tribe Certificate in the office of Sub-Divisional Officer in this village thirty years ago. Now, there is no SDO office any more. I could still clearly see in my mind’s eye Pu T. Chinkhothang (RIP), MCS sitting in his office down there. “This is your hand writing?” he asked me seeing my hand writing that looked like the footprint of chicken in the application Form. He might be turning in his grave seeing the plight of this village. The village was my childhood’s big town. It is now reduced to the ghost of its former self. My friends of yore had flown away from this village for greener pastures decades ago. They might be busied some where in the cities, looking for fame and fortune.

The famous late Pu Vungluai’s Khualbuk didn’t existed any more where we often stayed the night and relaxed our tired bones after selling dried chilli. I didn’t see in the street any ‘cowboy’ with khukri in his belt. Singngat ‘cowboys’ were the terror of my boy hood. Luckily, there was a public telephone by which I could contact my family in Aizawl and my parents at Lamka.

I asked one young boy, “Where is Singngat hospital building?” He looked at me as if I were inquiring where to find Khupching’s Zozam garden. Once upon a time, there was a hospital in Singngat complete with its own building and staff Quarters! At that point of time, three doctors were there. I still remember as one of the doctors, Dr. Ngulzadal, sternly told me in his quarter not to wear wet shoes. The big story was that I was fighting a war of attrition and endurance against water at that time. I was putting on wet shoes then as the shoe factories had not made spare shoes for me! The wet shoes were making sound like duck. As usual, I out-endured the water. Given sufficient time, the water in the shoes conceded defeat and retreated. The shoes became dry as bone. But, the good doctor told me putting on wet shoes was injurious to my health.

I knew that my youth’s beau lived here with her family. I convinced myself that I could not leave Singngat without meeting her. But their house near the Bus station was locked with a big Godrej Tala. “They are in the jhum”, some one informed me helpfully.

I was enjoying a cup of tea in a road side ‘Tea Hotel’. The owner of the hotel recognized me. Looking at his dimly familiar face, that painful experience locked some where inside the inner recess of my psyche floated out and consumed me. The anguished, the despaired and the nightmare of the time were the undeniable part of my history, our history. That summer madness of 1997 left me having acquaintances at unlikely places!!

[That madness was a defining moment for Zogam. Singngat is not the same thereafter].

“If I die, longing for my native land,
Free my body from these chains,
Keep no more this stranger away from her love,
Over my dead body, spread Zoland’s cool earth,
When I die, send my body to Zoland, my native land.”

(Bottomline contributed by haumuanlun samte, New Delhi)”

ZOMITE KIPHAMOH THIL LITE

A gelhtu – Khamkhokam Guite

Ahunlai leh amuna jilin minam khat apiang peuhmah adingin akul leh kiphamoh a om a, tulai adingin hiai anuaia thil lite ei Zomite adingin kiphamoh mahmah hiin ka thei hi.

1. NATIONALISM : Mihinga piang khempeuh adinga thil kul leh poimoh mahmah khat tuh Nationalism neih ahi hi. Nationalism kichi pen “Mahni Minam leh Gam Itna” ahi chilehang dikpen dingin um ing. Ahunlai leh amun toh kituakin nationalism pen lamdang thei a, English leh France gamte adingin a nationalism uhi namdang leh gamdangte awpkhuma, a thunuai ua koih ahia. Asia leh Africa gamte adingin ahihleh vun-ngoute nuai apana suahtaka mahnia kivaihawm hi a nationalism uh ahi hi. Ei Zomite adingin hiai minam lianpipite nationalism bang apoimoh kei mai theia, ahihleh ei adinga kiphamoh nationalism bang hiding hiam ichih intuh anuaia kitaklangte tulaia ikiphamoh uh nationalism hiin ka ngaih sun hi :

(1) Pathian hon bawldan banga minam khat banga – Zomi a dam khosuah (survive) ngei ngei.
(2) Zomiteng khempeuh akoimun, akoigama om hita lehang I minam ua chianga, minam toh kisaia tup leh ngim kibanga sepkhoma, dial dial a diam diam.
(3) Zo-Minam in Pathian tangtawn thiltup “Thilsiam tengteng kianga A tanchinhoih gen” lohching jawsema aseptheihna dinga, Zomi min a leh Zomite intekna nuaia “Gam leh silbawltheihna” neih ngei ngei.

2. NEITU LUNGSIMPUT : Tua itenna gam uh kua a ahihiam ichihin tuh Zomite kianga Pathianin aluah ding ua apiak gam ahi ichilou thei kei hi. Hih zong ahi mah hi. Mahni gama tengnapi in mikhual leh kilohfa lungsim ipu khading uh chih lauhhuai kasa hi. Namdangte gama nava omin tuh haksatna tampi natuak dia, number 666 neilou mah nabang ding hi. Banghang hiam ichihin tuh igam ilei ahihlouh jiak ahi pen hi.

Zomiten iluah gam uh Zomite sisan leh neih-leh-lama ilei uh gam ahia, ittak leh hawmthoh taka I etkol ua, aneitupa/nu hihna lungsim toh izun uh Zogam leh Zomi adia nasite sisan sapna ahi hi. Hiai Zomi leh Zogam Maitaama ahinna uh nalaante adinga ihihtheih tawp uh tuh neitu lungsim toh a hiai Zogam leh Zomite I etkol uh ahi hi.

Zomi a martyrte sisanin akhua-leh-tuite ahihna chiat ua ginom leh taima dingin lam-en hi. Skulpu nahihleh nasepna munah om inla, Zomi zillaite – tunung chianga hiai minam leh gam enkoltu dingte zilna lam hiin khotang hinkhua ah hileh khua-leh-tui hoihte hidingin thathoutakin sinsakin, office nasem mi nahihleh missionary bangin kingai inla thanuam takin semin. Huanah Lounei mi nahihleh Pathian in Zomite buh-leh-bala vak dinga Ahontel nahi chih thei inla, Ahontelpa deihdan bangin taima takin semin. Siamsin naupang nahihleh na minam in lam-etna sangpi toh honna ngak ahi chih mang-ngilh kei hial in.

Huanah solkal leh mipi thilte hoihtaka kepbita, a zatna ding banga – Dan diktaka zat hi “Anei tupa/nu lungsim putna” ahia, Sapi (Sahang) banga muala tuah muala neka-guama tuah guama nek maimai hi Aneitute hihding dan hilou hi. Agam neitute adingin mahni inn kiang hiam, inn kong hiama mipi lampi vaphiat siang bang leng mahni tate mai niin phiatsiangsak toh kibang hi, zumhuai lou hi.

Gam khat neitu ding leh enkoltu dinga Pathianin ateel minamten atunga neitu lungsim kigelh atam zawte juithei uhi.

3. No.4 LEH KHAMTHEIH THILTE NASA ZAWSEMA DOUDAL : Khovel khangthu I etkik chiangin minam hattak leh kumpi gam loupi taktakte puksiatna tamzawte hi khamtheih thila kibual ziak ahi sek hi. Hiai hamsiatna in ei Zomite lak ah leng agu khaha, a minam pumpi a inn-gam, lou-gam theiding dinmun ah honkoih hi. Khamtheih thila kibual ziaka minam khenkhatte puksiatna I en ding uh :

(1) Opium War : Englishten (Sapten) khovel gam tuamtuam vaihawmkhum ding azawn sanlai uh AD 1635 velin China gam avatung ua. Chinate bel gamlianpi leh mihing zawng tam mahmah uh ahihchiang un Sapten nuaisiah joulou uhi. Chinate nuaisiah ut-tinten ahihchiang un Sapten hih dingdan dangkhat hon ngaihtuah khia uhi. Ak goh dan chikhat kia omlou hi.

Sapten China gamah Opium tulaia No.4 ichihte uh longpi dimin hon tolhlut jungjung ua, China nungak leh tangvalte lakah a honjuakta uhi. China nungak-tangvalten kipahpih mah mah uhi. Ahong zongsang ua, Sap-pau in (O.D) si pheng phung uhi ! Asiloute leng mantaklou leh piangsual bangin nu-leh-pate golvakin hong om uhi. China gama vaihawmtuten Sapte thilhihdan leh sum-met boldan ahon theihchiang un Opium zuak hon doudalta uhi; tampi takjong haltum sak uhi. Huai lungkim louin Sapten China hondouta ua, hiai kidouna lamdangtak tuh tuni tanin Opium War chia theihin aom hi.

Chinate akhanglou haklua ua, amau adingin thilteng a jekai jouta. English sumsin mi tomchikten China tangval No.4 khamhat tampite ahon nuaisiahta ua. Lemna thu ahon gen ua, “Treaty of Nanking 1842” ah suai ahonkai ua. Chinaten sum leh pai leh thilmanpha tampitak aliauban uah Hongkong tanpha Sapte khutah apiak khiak hial uh angaihi. A minam jonga maizumna leh muhsit atuah uh kigen seng lou ding hi.

Huaiziakin nungak leh tangvalte, igam leh minam No.4, zu leh khamtheih thil dangte in zuak kei ni. Huanah khamtheih zuakte hiai minam thah chimit tumte ahi uh chih mang-ngilh kei ni hang.

(2) Delhi a tualsihna mulkimhuai (1739) :

India khangthu a mun poimohtak luaha, khangsawn ten zillai poimohtak a zilkhiak ding ua hoihtuh Delhi khopi a tualsihna mulkimhuaitak (Delhi Massacre 1739 AD) ahi hi. Huai hunlai a Persia kumpi Nadir Shah kichi in India hongdou dingin akisa chih Delhi kumpipa Muhammad Shah Rangila kiang ah tamveipi hilh in a oma. Himahleh hiai Delhi kumpipa hi kumpi thulimlou, mahni minam leh gam itna nei lou – zu leh numei a thanghuai taka khosa mi ahia. Agam leh mipite dinmun lauhuai tak ah ading chih tamveipi hilha aom nungin leng gingta utlou in “Hong dou taktak kei unteh, hon huchihtel kei un teh; Nungakte, zu hon hawm non uah, lam nawn ni” chi lailai hi. Discipline aselua, kithununna a om kei. Huchi banga anuamtal sungun Persia sepaih discipline hoihtak neiten Delhi khopi ahon umkimvel ua, khopi sunga honglut in dak kal 8 sungin mipi singthum sanga tamzaw ahonthat uhi.

Ei minam tawmchik – nationalism neidek panpan, ikim ikianga hon hihsethei adimte adingin discipline neilou a, zu donbuaia, thangtat na ding hun omlou hi. Kiging gige in om ni – ahun leh ani ding I theihlouh jiak un.

4. INNKUANG KI-ETKOLDAN : Innkuan (family) hi minam suangphum leh kingakna ahia. Innkuan kivaipuakna adikjohlouh chiangin minam leh gam in asiat loh thei hi. Khovel hun paijel ah Zomite innkuansung kivaipuakna leh ki-etkoldan zong akikhek jela, ahoih lamin hia ipai uh aselamin chih iki etkik jeljel uh apoimoh hi.

Ikim ikiang ua Khasite en lehang pasalte sangin numeiten thu aneizaw ua, innsung vaihawmna ah pasalte sangin numeiten dinmun sang jaw luah uhi. Khasi pasalte dinmun asiat luat jiakin hiai in a minam dinmun uh suse pha hi. Shillong khopi nuam leh etlawmtak ah agam neitu Khasite nuaisiah leh mikhual asuak panpanta uhi. Ei Zomite lakah leng inumeite un Skul, University leh Examna tuamtuam ah makaita uhi.

Hiai igenna ziak hi inumeite uh kainiam ni ichihna hilou in itangvalte un pan a lakthak ua – akibawlphat uh ngai hi I chih nopna hi. Huanah, nu leh paten tapate a etkoldan uah kibolphat ding omin um ing. Adiak in, aneizou zodeuh leh I Officerte innkuansung ah tapate etkolna a lohsam tam mahmah hi. Hiai hi minam ading tanpha a thilpoitak leh patauh huai ahi chih I theih uh hoih ding hi. Zomite lakah aneizou leh Officer ten tanu fel leh laizawng siamtaktak aneihlai un tapa sit-huai (under-achiever) nei tampeuhmah hi. Tapa thulimlou-innkuan leh minam adinga puakgik nei zong ahun khop om hi.

Ahang bang hi ding hiam ichihleh numei naupang leh pasal naupang I etkoldan uh suikik ngai hiin kilang hi. I pi leh pute ua panin “Tanute son/zat theih baih” chih iki hilhna uh ahia, neuchik ahih ua patin innsung ah ahihtheih khom khom uh innphiat siang, naudon leh thil tuam tuam ah tanute kijang pah hi. Hiai in tanute taimaknate, mahni mohpuakna leh mahni nna ding theihna sinsak hi. A lungsim piching leh suantak ichihte mahni mohpuakna pozoua, mahni nna ding theite ahi uhi. I numeite uh huchibang dingin isin sak ua; ahihziakin tapate hichibang sinsakna ah I tasam sek uhi. I nungakte uh bangin itangvalte un taimaknate, mahni mohpuaknate leh mahni nnate thei leuh tua sangin Zomite dinmun sangzaw dingin um ing.

Tuma deuhin ahihleh numei sepding leh pasal sepding chiang takin om tuama. Himahleh tuni in Zomi tampiten nekzonna leh innteen louteen khekta ua, singtang louna semlou nu leh pate innsungah nidanga pasal nna biika I ngaihte uh om nonlou hi; numei nna tuama ikoihte chauh uh omta hi. Innkuan tampiten hiai thil kikhek jang siamlou in atapate uh innsunga mohpuakna neilou leh nna himhim semlou in koih uhi. Tapa mohpuakna theilou leh neiloua, nnasem ngeilouten damsung adinga tup leh ngim anei theikei ua, kipahna leng neitawm uhi. Huai in No.4 leh khamtheih thil ah apiluta, hamsiatna chiteng bul ahong suak hi.

Hiaiziakin na tapa lungsim piching leh suantak hi dinga na deihleh mohpuaknate, nnasep dingte guan in. Etsakna dingin innsung zut siang, tuitawi, mahni huangsung phiatsiang, Gari silsiang leh adang dang akum toh kituak sepding pe gige in. Nnasep ichihpen innsunga sep leh bawl a jangkhaina ahihban ah naupang lungsim khantouhna (Mental development) adingin damdoi hoih penpen hi. Ki-paa saktaka isep peuh pasalna hi mai hi. Huanah, kimawlna (Games & Sport), taksa soijoina leh tangpi nnasep (Social Work) a naupang atel chiangun midang toh sep khom leh teen khomdan (Social Skill) kijilna hoihtak ahi hi.

Tunia Zomiten isuan penpente uh Skul leh College akai tanpha ua lou nna hiam, vaimiim huanah hiam na kuan gigete ahi uh chih mang-ngilh kei ni. Mahni khuta nnasep leh khovel lam tuamtuam a lohchinna kigui zuih takpi nahi. Minam khat banga idam khosuah naang un laijil kawm in, solkal nna semthou siin leh sumdawngkawm in MAHNI KHUTA NNASEP ah kiknawn nihang.

Friday, September 14, 2007

ZOGAMNOMICS

Gelhtu- G.Khamkhokam


Pathian in Zomite adingin Zogam Ak mai chia bek khovel zapi sungah pia a, Zogam lou ngal koimah ah mun leh mual nei lou uhi. Zomiten nam dang alian zaw leh changkang zawte sumsinna hiin, siamna tuamtuam ah elpha zou lou ua, tua hangin Pathian in apiak gam sungah- Zogambek ah nekzawnna tuamtuam ah lam-et ding nei uhi. Delhi hiam, Kolkata, Yangon ah hiam ahihkeileh, Marwarite hongkipatna Rajasthan hiam ah sumsinna ah kuamah va compete zoulou ua, tup zawng tum zoulou uhi. Tua hangin amau gam ding a Pathian in apiak sung ah thilbang kim nekzawn theihna peuhpeuh a pumbilh uhle zawng ahi ding mah hi.

State leh Centre Govt ten down sizing thupibawl ua, kaam sepding tawm hiai hiai a. Solkal nna a semsate zawng pension in tampitak potta ua, tuate mun luah ding / thakhek ding mithak, sepna muthak om lou hi.Huaiziakin, tunung hunsawt lou chiangin Zomite lakah Govt nnasem tawm mahmah ding a, tua hun chiangin Zogam sum leh pai dinmun nakpitak in kise ding hi. Tua hun chiang in Saptuam thohlawm leh sawm-a-khat a kingate leh pawlpi khenkhatten sum-leh-pai ah haksatna lianpi tuak ding ua, tua a dinmun uh sanga neu zaw leh niam zaw a a kiseek neu(down sizing) uh ngai ding hi. Saptuam leh pawlpi khenkhatte pukse gawp zawng om ding uhi.Tua hun ding a kisak kholh hunta hi.

Zogam ah development fund lutloua, develop zawng develop bawk lou hi.Thilbawl khiatna(Industry) gentham ding omlou a,mun tuamtuama sepna neiten a thohkhawm uh,Zogam economy suak hi. Zogam economypen Money Order economy ahi chile hang suallou ding hi.Tua hitaleh, tua sepna neite abei chiang ua bang chita ding? A mihing phazah / population et in Zogam ah industry lawhching taka phuhkhiat naang gamla lai hi. Huai hun I tun ma un sangtampi mualliam in –khangtampi duhthusam bekbek toh hingin milohsam sihin si in mangthang ding uhi. Bang ilohta dia le? Hiai dawtna don naang om sun hiai hi- Zomiten akhe ua adin theih naang uh angaih tuah uh ngai hi.

Zogam akhe a adin theih naang a pan lak theihna omsun khenkhat anuai a bang ahi-

(1) SUMSINNA(Bussiness)

(2) KIKAWMTUAHNA(Communication & Transportation)

(3) NEK-LEH-TAKA KITOUDELH

(4) INDIA LEH MYANMAR GAMGI A KISUMDON TUAHNA- Behiangzang ah

(5) GAM LEH SUMSINNA LAMPANGA KIHUMBITNA(6th schedule)

HIAI ATUNGATE NGENTEL ZAW DEUHIN ANUAI A BANGIN SUILE HANG:

(1) SUMSINNA(Business): Dawrkai/Sumbukbawl leh sumsin ichih hauhsakna bulpi hia, gamsung sum leh pai dinmun ki ngakna lianpen hi. Sumsinna in laisiam nnasep neilou tampite sepna guan ding hi. Tua hangin, aneulua alian lua om lou in –lamkianga pandukan apat dawr lianpenpentan a Zogam sunga sumbuk bawlna khempeuh Zomite khuta a om ding hi. Zogam lou-ngal koimah ah namdangte Zomiten compete phalou ding hi. Huaiziakin, Zogam sung a bawltheih septheih om tengteng lak vek Zomiten a tup ding uhi(by merit, of course). Tualou in, mipiten zawng Zomite mah va dawl lehang, aziak banghiam I chih leh Zomi sunga sum lut te mah Saptuamah hiin I pawlpi tuamtuam ah lut hi. Namdangte dawra van nalei teng in- Zogam sum State dang ah leeng khia hi chih mang ngilh ken.

Huanah, Zomi laisiamten zawng sumsinna lampang hahtakpi a akisin ding uh hi a, sumbawlna tawhkisai a ngaihdan thak,customer service leh tulai a namdangte accounting system hoih penpente kizil a, igam ua laklut I tup ding uhi. Sorkal nnasep ding om non lou a, business lampang a khovel pai ahi chih mang-ngilh kei ni.Hiai khovel chindan tawndan kikhek khek ah, thilthak a hoihlam bawh baih thei comunityte tungnung ding uhi. Huanah, thuneihna zawng a sumhau community te khut ah om ding hi.

Bangziaka Jews tomkhaten USA sorkal, a utna lamlam uh ngasak a, a ut lamlam uh gensak thei uh hiam ichihleh, Jews sumdawng hausate ziak ahi hi.Vote zawnlai in Jews sumdawng hausaten Candidate te sum-leh-pai in vuk ua, election zawh chiang in elected memberten Jews sumdawng hausate deihdan in policy decision bawl uhi. ‘Ka nungthak hong khuatsak inla, tua zohchiang in nang nungthak zawng hong khuat sak ning e’ chih bekbek in khovel pai hi. Sawisel (complain) in omzia nei lou ding hi.

Bangziaka tuni a India gam sunga English hichituka kizang hiam I chihleh England apat sumdawng pawl khat East- India Companyte ziak hi. Sumsinhat leh lawhching ten a pau-leh-ham, culture leh a minam ngaihdan uh thehdalh nasapen ua, hiai in nation building ah munpoimohtak luah hi. Nang sumdawng a na kipei kei leh minamdangte sumdawng ding ua,chikchiang hiama nang hiam, natate hiam ahihkeileh na tute assimilate a om ding uhi.

(2) KIKAWMTUAHNA(Communication & transportation): Zogam sunga kikawmtuahna lama sum muh theihna tengteng Zomite khuta a om ding hi. Etsakna dingin Lamka ‘to’ Imphal, Dimapur, Shillong, Guwahati, Aizawl etc leh Lamka ‘to’ Singngat, Thanlon, Parbung area leh Hiangliap area etc te hi sumsinna lian pi ahia, hiaite control hi Zogam economic leh politics adia thilkul petmahte hi. Hiai kikawmtuahnaten Zogam nungak leh tangval tampi employment pe ding hi.

(3) NEK-LEH-TAKA KITOUDELH: Zogam abiiktaka Lamka zang hi singtangmite teenna muntelaka gamhoihna penpen mun ahi chile hang khiallou ding hi. Tuahang in, Lamka a tengte namdangten loua haichi –mehding neng neng a, avaak/chawm uh pen, ngaihdam theihlouh khelhna hi. Zomiten gam ombangbang lou hiam huan hiama neih a, abiiktaka meh ding anteh louhing a a kitoudelh ngeingei ding uhi. Mahni sanga hausa zawte sepkhiaksa a ki-ngaka , sum neihsunsuna mehding nengneng anteh lou hing namdangte sepkhiaksa lei a,huai a kingak akin theipena tawpsan ding ahi.

Zomite ipi-ipute au pat mi thanuam leh nnasep peihte I hi ua , namdangte sepsa a ikingakna uh tunai chin hi. Hiai bang chiindaan hoihlou akinthei bangpena I topsan uh minam leh gam dam naang bulpi hi.

Zaanglou/tuilou leh mahni huang(compound) neih bangbang bawla buh-leh-bal, mehding anteh-louhing a ikitoudelh uh minam damkhosuah naang a kul takpi hi.Zogam sung himhim koimun peuh haichi in a ngeihlouhna omlou ahih ziak in- akisam om sun hi thanopna leh taimakna chauh hi. Zomite pupa akipan minam thanuamte I hi ua, huaiziakin sem in bawl le nei mai ding i hi uhi. Haksa lou hial hi. Huanah, mahni khuta nnasep ichihpen mahni sum-leh-pai dinmun adia aphattuam banah mihing lungsim pichiin naang a apoimoh khat ahihdung zui in, khuta nnasem peihlou minam khovel koimahah damkhosuak ngei lou uhi.

Huanah lou neihnaanga munhoihpenpente inn mun dinga I hawmhawm uhpen ikisik hun uh awm dingin um ing.

(4) BORDER TRADE-BEHIANGZANGAH : Govt of India in Myanmar leh India tohkala border trade neih naang in mun nih telta uha, huaite Moreh(Manipur) leh Champhai/Zokhawthar(Mizoram) te hi. Zokhawthar apat lamlian omsa omlou ahihchiangin, India solkar in hiai boder trade lohchin theihnangin Myanmar sungah lamlian lai tawm hi.

Lamka –Teddim lamlian pen Japan gallai apat omsa hia, hiai a omsa a border trade bawllou a, lamlian omloupi laitawma, border trade Zokhawthar achih khawng ua a bawl pen uh, Behiangzang-Teddim border trade zang phatuam ding Zomite political- light ziak hi a chi om uhi. Dik dingin zawng um ing.

(5) LAND & TRADE PROTECTION : Tribalte gam humbit naang India Constitution ah na tuangkiau a, tribalte laka anachang theite leh State solkar tribal deihsakten tua daanna zui uhi. Norht-East India State teng Manipur chihlouh State dangtengphial in hiai dan zangin tribal gamna humbit ua, tualou in hiai dan zang/nei ten a bial sung ua trade licence zawng control uhi. Hiai dan in hon humbit kei leh border trade hiin thildang ah hita leh singtang mite damkhosuah naang om tuanlou hi.

A na chang thei I om uhia? I theih leh theih louhlam hi loua, nam leh gam adia itaimakna uleh i principle, i integrity te un daih lou zawng hi thei hi.Huanah, I dinmun uh bawl hoih naanga sep-leh bawl leh tawmkha thuakzek ngaite, sempeihlou leh thuak/inconvenient peihlou minam I hihleh Zomi a pian hamsiatna sukding hi.Khovel ah a sempeih leh thuakpeihte mah dinmun hoihpen zela, van-gam ah zawng khovela a sempeih leh thuak peihte mah in hinna manglukhu ngah ding uhi. Zogam leh Zomite dinmun namdang in hongbawlhoih saklou dinga, Zomite khut bekbek ah kinga hi.

Thursday, September 13, 2007

ONE WINTER MORNING IN LAMKA

By- Khamkhokam Guite

It was a winter morning in Lamka. The whole town was covered with a thick blanket of dew bearing fog from river Tuitha. It was bitterly cold. My family hurdled around warm charcoal fire in the kitchen. “These charcoals are from our village” my mother told me. The statement was mean more for assurance of the quality of the charcoals. The fire was cracking and burning bright in the pot.

Our old village is near Chin State in Burma. The trees are hard with thick barks. The thick barks ooze with turbid liquid. These thick and watery barks protect them from frequent forest fire. Forest fire may deny them their green leaves but can’t snuff off their lives thanks to their thick skins. Once monsoon starts, new and better buds sprout up from the trees. Old and hard native trees can still be found in the hill top area of the village. They are the very best for converting into charcoal as their thermal contents are higher than any other trees.

In the comfort of warm fire and enjoying morning tea, my family filled me with what I had missed out of the family news. Some relatives married off their son or daughter and some other died in my absence. My mother gave me a long list of ‘must condole’. “Don’t forget to give them something” was her usual refrained. “In such cold winter days, I can’t help thinking about our relatives where you stayed in their house during your student time. Their mother is getting old and she must felt very cold last night” my mother was saying. I knew what she was getting at.

When we were discussing trivia, my in-laws came visiting us. We knew from them that their eldest daughter was still working in Delhi and their son was with her studying in a college.
Any discussion inadvertently led to the tragic experience of 1997-98. I told them the heartrending story I heard about the day Thanlon was burning. There was a boy around eight years old. His mother was lying dead near him. The traumatic boy lost all senses and cried hysterically “Ma, let us run” without knowing that a hundred call would not awoke her up anymore. He was subdued by repeated injection of morphine.

I told them my desired to know in what kind of human being the boy might grow up now. Whether time really heals his wound inside? Or whether the tragic happening which he couldn’t understand nor responsible left him with private grievous wound he would take to his grave? They were in the dark like me.

“Do you know 2 or 3 men kidnapped from old Churachand and killed at the start of the fratricide?” my sister-in-law chirped in. “Amongst them, one had three very young boys. Their young mother found herself a new husband. The three children with their old grand mother rented a house in our neighborhood in New Lamka. I don’t know what they will eat and how they will pay the house rent,” she continued. The remarks gnawed me inside since then and followed me like my shadow.

Hearing her words, as self absorb as usual, my life story appeared before me like a mirror. I know ‘the fowls of the air sow not, neither do they reap, nor gather into barns’ but they are provided adequately. But my adult life story is the annals of existential and mundane worry such as “what shall we eat? Or, what shall we drink? Or, wherewithal shall we be clothed?”

Hope floats in human breast”, they say. I imagined the lives and fancies of the boys. They knew very well as eight year olds usually do, that a dead person never returned back. But that was others dead fathers. Their father might be different. Every evening, they might expect that their father would somehow show his face at the gate and came back never to go away any more. They might be struggling to cope with reality and still thought that everything was a dream. They might nurse an illusion that one day they would awake up and found that it was all a very bad nightmare. They might be worry sick that in case, just in case their father returned back, how he would know their new house in a very New Lamka!! They might be raking their small heads thinking how to explain the absence of their Mom to him.

Idyllic old Churachand is such a place where there was no new comer since 1970s.The place had seen better times. But it was like an old maid in 1997without any eager suitors. The small remnant community lived together here at least forty to fifty years and knew each other. The children felt safe here and belonging. It was the fountain head of spiritualism in Zogam from colonial times to the late 60s. From here, thousands obtained their spiritual healing. From here, the message of ‘the King of Peace’ was proclaimed. Scriptures in the tongues of natives saw the light of days from here.

But in ironic twist of events for the young boys, cruel fate snatched away their father from here. They lost their mother here, as for her; to be ‘mere Mom’ to them was not sufficient. She had her own needs as every body else. She had her own reasons to do what she did. They witnessed their home where they were born and brought up went up in flame and turned into ashes. Their family history was turned topsy-turvy.

New Lamka is the exact opposite of the old Churachand. It is the melting pot where ‘frogs in small ponds’ from numerous villages gather. Uprooting the lonely and bewildered boys from old Churachand and force planted them in a crucible called New Lamka would be damned hard on them. Their inner turmoil and alienation could only be imagined.

Lamka, as usual, is very dark at night. On certain nights, you can enjoy moonlight or shed idle tears. You can see constellations and galaxy in the outer space. Some nights, depending on your mood, you are happy that there are billions of stars to accompany you. Some nights, you feel that there are billions of heavenly bodies oblivious of your existence. You can’t help feeling that the universe doesn’t care whether you exist or not.

The boys might look up the sky. They could see little tinkle stars up above. When their lives were complete with both parents living together in their home, the boys might imagine that those black spots on the surface of the moon were hornbills on a big banyan tree. But, circumstances was as it was, the black spots on the moon surface might then appear to them like big tear drops.

Their old grand Ma was never tired of telling them that there is a loving God beyond those stars looking down on them and protecting them. She told them that their father is now in heaven above with God happily! You can’t blame the boys if they felt cheated.

Thinking about the boys, I promised myself that I would visit them soon. I didn’t have any magic wane to heal their wound inside. I knew I wouldn’t be able to fill that empty spaces in their psyche. I might be an irritation to them like fly in the eye. With my meager resource, I knew I wouldn’t be able to make any difference in their lives. However noble the intentions, I might be like Job’s friends robbing their solitude without mitigating their emotional and material deprivation. But still. Visit I must, I promised.

Living in the tyranny of the urgent screaming for immediate attention, days became week. Weeks became month. Months became years. The promised is yet to be fulfilled. The boys must be shy gawky teenagers now.

Having walked along that path called ‘teenage’ and now having teenage children of my own, I know a little bit about the ups and downs of that road. You may pick up the pebbles along the road with curiosity and learn life’s lessons on the way. Or you may stumble and hurt yourself on the pebbles and the consequences chase you down to your grave. All these choices are yours when you’re least equipped to know better.

“God does not play Roulette with the universe,” said the great scientist Albert Einstein. Having seen so many and hearing so much, I don’t know. I really don’t know whether God plays Roulette with the universe or not. Even if I live a hundred years, I will never understand this life. I have seen so many having so much advantage and looked so promising but felling in the way side. And, some survive and prosper “Against All Odds”. I wish the boys to survive and prosper “Against All Odds”.

Thinking all those thoughts, I involuntarily opened the bed room door of my teenage children. I saw them sleeping peacefully in their beds. The rhyme of their breathing reassured me. And I heard someone singing in the nearby church -

“Nungchiang in thei ni, avek in thei ni
Nungchiang in thei ni, bang hang hi hiam?”
………………………………………

AWMPIH HAWIH NEIHTHEIH DAN

Gelhtu- G.Khamkhokam

I khawsak dan uleh innteen loteen, nekzawndan leh thil bangkima masawn utnate ziakin mi awmpih/panpihtu neiloa khawsa theilo sungkuan Zomite lakah tamta hi.Naupang etkawl, insung siangthona, nek-leh-taak bawlna leh insung Nupen, Papente nekzawng a abuai ziak uhleh thil dang dangte ziakin, innsung a kuahiam awmpih neih- alo a hithei lo mitampite adingin suak hi.Huanah, tampite teenna inn panpihtu awmlo a suksiang vualloh zawng tamta hi.Alehlam ah, innkuan khawsak haksa zawte adingin, sum-leh-pai muhna chi khat ahihziakin aleh lam, alehlam ading in hoih ve ve hi.

Ahitazawng in, inkuankhen khatten awmpih kiphamawh mahmah, awmpih nei loa khawsa thei lo hinapi in awmpih hawih neitheilo kia hilo in, awmpih mulmal zawng nei theilo sungkuan awm hi. Huanah, iSaptuam sung uah zawng, awmpih hawih neih loh ziaka Saptuam a deih banga kizang thei lo awm thei hi.Khenkhatten awmpih kizen , gin-awmtak,kingaknataak aneih theihlai ua bang ziaka khen khat in awmpih mulmal zawng neitheilo ahi ding uh? Bangkisam hiam?

Awmpih tawh kisai a hihloh ding khenkhate:

1. Na inn - amau inn sanga hawih zaw, nek leh dawn kiningching leh lim zaw leh lupna nuam zaw a nalupsak ziak mai in- na mi awmpihin na inn nuamsa viau ding in ngaihtuah ken. Nek leh tak ahte, inn hawihthu ahte na inn tukin hawihkei mahleh amau inn ngei - anu leh pa leh asungkuante tawh a khawsak khawmna inn mah uh nang inn sangin ngai zaw tham uhi. Innsung khawsak ahaksat takdih ziak mai ua na inn a hawng awm/kilawh ahi chih mang ngilhloh ding ahi.Amau inn mah sunkhawvak a ngaihtuah in, zaanin a mumang un man uhi.

2. Na tate zaakin na mi awmpih sawisel sel kenla, na taten a muhsit theih ding zawng un leng paukam kha ken. Aziaktuh, na tate tawh innsung a nang sang a zawng hun tam zaw zang ahih ziak un- na awmpih, na taten amuhsit uleh naupang etkawlna ah nawngkaina lianpi natuak ding. Huanah,huchi banga nahihleh na awmpihten inteekpana , phatuam ngaitaka asep leh bawl ding ah akhut kik in thasial thei hi.

3. Na awmpih na tate tawh ki lamdang law zen in bawl ken, abiktakin na awmpih Zomi gimnam leh mipangai ahihnak peuh leh.

4. Na mi awmpih na melma leh langte dan in en ngal ringawt ken. Na insunga na kiphamawh ngawingawih, a awmlo a na khawsak theihloh thilte lak a khat bang in ngai inla, huchi bang in enkawl in.

5. Kilawhleh mituam satuam ahihziak ringawt in, ana zawng in na mi awmpih sawi sel ken. Bangtan hiam theihsiamna tawh enkawl inla, ahun a zilin phat leh pahtaak hun zawng nei samin.
Hihkul thilkhenkhatte:

1. Na Kristianna kua tung peuh ah kilang sak in, na awmpihte leng telin.

2. Na awmpihte leng midang bangin phat leh pahtak ngaina tho ahi uh chih mang-ngilh loh ding ahi.Akilawmtan a lungkim a nakawih leh, awmpih na neih ziaka nasen sangin a sepkhiak tam zaw ding hi.

3. Mi awmpih ichih electric bang ahia, a zatdaan siamte a dingin phatuam mahmah a. A zang siamlote adingin phatuamlo kia hiloin, muingil lohna zawng tun thei hi.

Khenkhatten ‘na mi awmpih na bawl dan apat in na mizia akilang’ achi ua, khenkhat leuleu in lah ‘awmpih mulmal nei thei lote mihawih a awm kei’ chi hial uhi. Huaiziakin, awmpih mumal na neihtheih kei a hiam, awmpih hawih na neih theih kei leh nang lampang zawng kivel ding awm chihna hi.

ZOGAM SIAL ZATAM LEH KA SIMTHU

Gelhtu- Khamkhokam Guite
Aizawl.

A Ni leh Kha thei nawn keng, Pathianni nitaak lam khat ahi chih bel theilai ing. Nipi Ni zing biakna kikhawp tawp chiangin, committee leh ki muhkhawm a - genkhawm neuhneuh ding om den a, Biakin apan iinlam ka zawtin nitaklam hita hi.

Lampi a kapai lai in, Tuailai te lasak “Zing ninou hong suah chiang na hoihna hong lang in…” chih ka lungsim ah tamden a. Hiai La, ka lupna pindan innkatau(balcony) apan zingni nou hong suak, suahlam kolmong a tang singseng lungsim mitkha a mu kom in kasa khe hialhial hi.Achangchangin, car steering tum keuhkeuh a “ Toupa Na hoihna leh chitna ka tante’n, tawp ni beini chih om ngeilou ding/ Tuisuahgiat kihawt diamdiam bangin dai ngeilou hi;…(V.Biaklal),” chih sa kawmin inn ka tung hi.

Inn sung kalut chiangin, ka nungaknu un “ Pa Kam, na khawte uh putek khat in hong mu nuam a hong ngakngak ei ve. Hong chiahkik haksi teh”, honna chi a. “Na khote uh” chih kampau kazak chiangin ka khua uh koilai hi a, kua khote ka hi hiam chih dotna ka lungsimah hong piang khia in, ka khuak kom a pindan khen khat kum sawm tampi kihongloute hong kihong hileh kilom hi. Hiai khovel ah neekzawnna leh mihingin I tup leh giimte Sakhituihup delh bangin kidelh a, “kei koi khuate hi a, kua ka hi hiam” chih mahni ki dong in, a dawn na’ng ki ngaih sun kha ngeilou hi. Mihing a piang khempeuh hiai khovelah Laileeng khau kitat bangin leeng koikoi mah le hang “ ka gam, ka lei” I chih ding leh “kei a na hi” hon chi ding bel na om tei hi.

Tutna pindan a kavalut leh, ka mel honmuh chianga a lungsim zangkhai huai hileh kilom in, liangkou tual dipdep komin hong dingtou a “ Kampu aw, bang hon loh ding na hi hiam…..” chihin hon gen pan a. A mel ka etchiangin ka damsung tangthu teng hong lang in leh ‘Zogam sial zatam’ lungsim sung nung pen a Thal tang bang a ka pai gige in ka koilai hiam hon sun hi.

Kum sawm-a-sim tampi pailiamta ah, ka pianna khua inn 33 khua hi a. Huai khua ah ka Pa’n Evangelist Teacher nna sem hi. Huai khua a kateenna inn uh, mipi lam hi a, nuam mah mah hi. Ka unau ua ka taltalna uh ka inn tuangphah/sual teng uh zol kelkel hi. Ka inn uh a lamtu mipiten huihpi mut siat theihlouh ding in ‘flexible’ ding a ‘programme’ sa in lam uh a, huihpi anun chiangin ka inkuan un taptung/meikiang ah ka om ua, huihpi in ka tuangphah uh mut lemtou dongdong a, himahleh huihpi in a sem khak nonlouh chiangin a kiphahna ngei ah bolnon ngai seselou in amah leh amah kiphah kikthei zel hi.

Ka phaitam gal uah singlianpi khat pou a, huihpi anun chiangin huai sing lianpi nahte thom ging ngaih mahmah hi. Ka neulai in huai sing om kei leh khovel ah huihpi bei mai dingin ka ngaihsun hi. Huai singkung ah chik hun chiang hiam in, nitaak lam tengin Ngau (Zong chi khat) mei saupi nei khat hong tuang sek a. Huai singkung a Ngau tuang leh huihpi nun chiang a huai singin thom angaih angaih a neih pen in gen thupi tak nei dingin ka neulai in ka ngaih tuah sek hi. Huai khua a kum bangzah hiam ka om nung un ka Pa’n ka Pute khua ah hon pem pih hi.

Kampu aw, bang hon loh ding na hia, hiai mun ah om na ding lah nei kei ung, kholam a pai na ding lah nei tuan kei ung” chi’n hon hilh a. Ken “ Bang chi dan a hiai lamlam hong tung kha na hi ua oi?” Chi a ka dot chiang in aman hi bang in gen hi: “I gam lam uh nang theih lai bang non lou a, sa gam-gal gam lua a, kuamah akikhual taktak ngam leng om nonlou a. Huai banah, donpi-don ke mah a tam banah i gam mahmah uh leng negai lo ta hang a, lou nei a kivakte a ding a maban lam-et ding om non mahmahlou a” chi in hon hilh hi.“ Hiai lam ah ka tapa khat kiloh in hong om a, huai in mi Mi Huan ngak ding om va ngak ni chi a hong gen a. Neih teng leh inn tanpha zuak a hong pai ung a”, chi hi.

Ka Pute khua a ka pem kum uh kial kum tak hi kha a. A buh neite leng nei kichilou, a hon pe dingte leng nget ngutngut photlouh a honpeloute maitang sik huphulh huai ahi ding a, ka Nu leh Pa khosung a ann ngen/zong ding a vakvialvial aki nolhnolh uh ka lungsim sungnungpen suangpek ah nul mang theihlouh in ki gelh den hi. Huchi bang kal a ka dam khosuak na uh, Siamtu leh hon deihsak a-honlainattu innsak inn khangte ziak ahi chih leng kitheih khem moh vual hilou hi.

Ka neulai apan ka lungsim mitkha a kana kepdette ka ngaih tuah chiang in “Mi Huan ngak” leh hiai ka ma a ding kituak lem thei in ka thei kei hi. Mihingten sepna a neu lua alian lua omlou in, sepna khatpeuh a loh chingte agal apanin leng a kalsuan dan uh, apai dan uh leh akhohei dan ua panin leng mi lohching ahi chih kithei mai hi. Tua dana amah leng kana chiamteh polkhat a hi hi.

Hiai ka Pute khua a ka teen lai un ka sikul kawng uah Suangkua sing lian mahmah khat pou hi. Phalbi hong bei a, lou hal hong hun chiangin Hausapi kawl leh Lungthul tang khong ah gamkang a, agal apan meikhu mui chiichiai in muh theih hi. Huai hun chiangin huai Suangkua hong pak a, a pak zu top a - azalzou dingin, tungleng vasate mun tuamtuam apan hong pai khom in a kahiang khong ah nuamtakin kimol uh a. A pak kilomna amuna mu khalouten leng agal apan in apak gimnamtui dik pha uhi. Sun chiang a tung sunni a hong sat chiangin a singliim nuamtakah Bawngte kual in, ekneel hai kawmin lusu diaudiau uh a. Nitaklam hong hih chiangin, naupangte Nu leh Pa loukuan hongtung ding vaidon in tua Suangkua bul a Mualkidawh tungah ngaklah tak-kawmin nana ngak zel uhi.

Hun hongpai zelin, Nipi leh Phalbi bangzah vei hiam hongpai a, huai Suangkua sung apanin a negawpthei Lung hong piangin huai Lungten hehpihna tellou in alaimuu apanin hon ne in, akilomna leh manphatna – a singnah hing dipdip leh apaak kilom leh gimnamtui takte suangzou nonlou dingin tua Suangkua kung hon ne gawp ua. Huchih naklai in Zogamah huihpi lamdang tak hawng nungin, hatna nei nonlou tua Suangkua kung ahon mut chiang in, aka hiangte kibalin atoptop chiang in a bul ah kikalin, lei a bol lei ah kik nonta hi.

Lamdang sakna toh “ Mi Huan ngak a kivak na khop om ding hia?” chi a ka dot chiangin hi bang in hon dawng hi: “ Mi Huan ngak kom a mun dang a kiloh na ding a om chiang a kiloh theih a. A Huan ongkal a haichii chiin theih a, huaite bazaar a zuak theih zel dinga. Huai chiang a hiai lam a bel kalteng phial a ration card a anntang a mantom a lak theih gige a, huai kia hilou a Khakhat a khat vei bek tua ration card mah a amantom a Chini leh Khonvaktui lak theih ahih chiang a, ei lam a solkal a lam-et ding om mahmahlouhna a om sang a khosak olsam zaw ding hi”, chi in hon dawng hi.

Ahihleh na Huan ngak dek uh lah bang chi? ” chi a ka dot leuleu chiangin “ Tangval khat Huan ngak a aneitupa’n ana koihsa om a. A Huan neitu pa’n tua ana omsa tangval pen holkhia a kou a Huan ngak dia hon deih a, aman lah hol khe nuam silou a”, chi in hon dawng hi. A gen zel na ah “ Va hol khia a, va kisuk buai ding a lah eimi leh eimi kal a nuamlou a”, chi hi.

Eimi leh eimi’- mi gam a, mite Huan ngak ding kituh chih ka zak chiangin Ngasa guh a vailam a valh kha mah ka bang hi.

Pa ngaak, tamlai in la kou toh khat veibek ankuang sawkkhawm ni” chi a ka khouh chiangin “ Kampu aw, Na Nu-ngaak na lung himohlo ding hi” chi in, atunkal ngaaklahtaka - ahongtun na dinglam na mit suan den - a innkuanpihte kiang lam zuanin, khekhai zangkhai toh hon nosia hi.

Vangtah Suangkaw kung, a vanglai a azalzou a, apakzu topa kinaamtaakte tuni in muhphakin om nonta lou ua, singphungpha dang zuan in mangdiam uhi. Bangteng hileh chikni chiang hiamin koilai hiama a Tang kia hongpou ding a, a liimbelhtaak, zalzoh ding nei leh khovel - a pakginmnamtui a zelsuaksaktu hong hih ngei kaki nepna leh thumna hi.

MEI DINGIN HILOU IN LU DING IN- ZOGAM SERMON

“Huan, hichi a honghi dinga, Toupa na Pathian aw uh hoihtaka na ngaihkhik ua, tunia thu ka honpiak tengteng pilvang taka na zuih uleh…………….
……Toupan mei dingin hilou in lu dingin a honbawl dinga, a nuainung hilou in a tungnung jel na hi ding uh; Toupa na Pathian uh thupiak juia, tua ka honpiak pilvang taka poma, tunia thu ka honpiak………………….
Diuteronomi 28 ( Thu Hilhkikna 28
)

Hiai atunga I Bible changtelte Mosi in asih ding kuan a Israelte kiang a a vaikhakna/ ‘farewell speech’ thute hi.Hiai thute agen lai in Israelte heutupa, Mosi kum 120 bangin upata a. Pathian namtel Israelte tawh hun nuam leh hun haksa thuakin kum 40 sung vingveng gam dai ah Pathian gam chiam Kanaan zuanin pai uhi.Kanaan gam agal apat in muhphak in omta a, hileh zawng Mosi huntop tungta a, Pathianin amah khengkhetu ding Joshua tel ta hi.

Tua hun in Mosi in ahunpaisate a enkik in- ngaihsun kik hi. Amaute Teltu leh tutan napi a, khovel lianpi sung a minam khat bang a bawltu Pathian mah chitiltel a, Atunga ginom dingin Mosi in Israelte deih mahmah hi. Gamdai a a vakvaihpih Israelte leh khangthak hong piang zel dingte kiangah Pathian aw ngaikhia a, avaluah ding gam uh Kanaan atun chiang ua vualzawltaak minam hong hi dingin vaikhak hi.

Israel taten Pathianin a minam uh adinga a chiam gam valuaha, innteen louteen leh khovel kivaihomna te, kihumbitna thil ahte ahong buchin chiang ua, nidanglai a a pi leh pu te uh Aigupta apan pikhia a, suun a meipi a pia zaan a meikuanga pipa mang ngilha, apipute uh Pathian Jehova Pathian, anung ngat san khak ding uh Mosi lau pet mah hi.

Ahang bang hiam ichihleh, Pathian nung ngatsanna in hiai minam tungah hamsia mulkim huai- miten zeka agengen ding khop uh tun ngeingei ding a. Tuachi mah bangin, Pathian liimsakna leh a thupiakte zuihna in thupha/ vualzawlna- inn leh lou, khovel vaihomna thil hita leh thil bang kim ah tun ding hi chih amah Mosi in thei chian mahmah hi. Tua hangin, Mosi in Israel taten Kanaan gam, vuahtui leh daitui in a hun bang zela a chomna gam a valuah nung chiang ua,neih leh lam a ahong bu chin chiang ua, a Pathian uh mang ngilh lou ding in vaikhak ngiat ngiat hi.
t
Israel taten Pathian Thu aman louh hang ua thupiang ding hamsiatna khenkhat te :

Inn lam leh gam lamah hamsia thuak ding uhi.

Sep leh bawl khempeuh ah hamsia ngah ding / lamzanglou ding uhi.

Hihman that a aomma tan uh hii/natna/pul natna tuam tuam pai den ding uhi.Numei naupang chikchik meithai seuhsouhna gam/mun nathei hiam? Nungak tangval natna lamdangpi, tuan- a -pupa theih ngei louh hii a apulh lemlumna mun uh na ngaihtuah ngei hiam? Tuchibang gam / mun natheihleh Pathian thumanlouhziak hi ding in um ing.

Mittaw in khomial a maimai bangin sun vaaknasan ah leng a maimai ding ua, a khosakna lam uah a lam zang kei ding uh. Vision nei kuamah a om kei ding ua, tawmchik sunga dia agah nek ngal ding kia zawng ding uhi.Vision omlouhna ah mipite mangthang uhi.

A tanu tapate uh sala piin a om ding ua, ni tumin amau ngai in a en vungvung ding ua, aet etna lam un a mit te uh avai ding. Pathian thuman louh hangin Israelte a melmate un zou in galmat samat in man ding ua, a gam uah pimang ding uhi. Tua louin lohsam minam ahih ding ziakun amau gam ah nekzawn naang omlou dinga, sum leh pai zawng leng lou ding hi. Agam uh keu gawp ding ahih chiang in, nungak leh tangvalte mi gamah nekzawng ding in anuam leh nuam lou genthei lou in -gilpi vak nadingin a kuan khia ding ua, nutek leh patekte kia lung leng takin inn ah nawsia ding uhi. Mahni gama,mahni inn lum pan zingkala nekzawng dia kuankhia a, nitaaklam chianga mahni innlum a chiahkik nawpdan chiam kha lou ding uhi.

Alak ua om gam dang mite asang hiai hiai ding ua, amau aniam hiaihiai ding uh. ‘Ka gam ka lei’ achih sung uah zawng Pathian thu man louhna hangin thu nei zoulou leh muhsitin om ding ua, a lak ua namdang awmten thuneihna leh vaihomna taktak tang ding ua, namdangte maipha zawngin amau gam sungmah ah namdangte ki tlawn siak ding uhi.

Pathian Thu man hang a vualzawlna/thupha

Israelten Pathianthu thumangtaka a zuih uleh-

1.Vualzawlna chiteng atung uah om dinga, thupha in zuizel ding hi.

2. Inn lam leh gam lamah vual zawlna om ding a, gila gah, lei a gah, ganhon tannin thupha ngah ding uhi.

3. A khut koihna teng teng uh vualzawl in om ding a, asep leh bawl teng teng uah vualzawlin om ding uh.Pathian makaih minam khat ahih ding ziak un ahihpeuh uah muingil ding ua, thilkhat pan khia a, mipiten lam- en taka ana ngakchiang ua muihzel/vuaksuak zel in om lou ding hi.

4. A melmate uh Toupan zawh sak ding hi. Amau a zou ding uh chilou in, Toupan zawhsak ding chi hi.

5. Toupan nam siangtho ding in hihkip ding hi. Toupan khovela athupha tangkou pih ding in minam bang in damkhaw suak sak ding hi.

Sum leitoi zawng a vak doi doi minam hilou a, a lei toi saktu te hi ding uhi. Pathian in apiak gam sung ah azawngpente, agenthei pente in pang lou ding uhi. Sumsin/sumbawlna hiin nekzawnna khat peuh hita leh, khovel neihleh lam lampang ah leng ahaksate panpih thei dingin lohching ding uhi.Khalawh lak ma a ‘banda’ gaivek minam hilou ding uhi.Huanah, amau gam ah namdangten sumbuk teng leh sumbawlnate nei gaivek lou ding uhi.

A minam mawng mawnga vualzawlna tang ding uh ahihman un, koi gamah leng omta le uh, a omna peuh uah achimawhpen leh haksa pen in pang ngei lou ding uhi. Huanah, aminam un aluah khakna gam khempeuh in siatlam not tawmtawm lou in- gam hoih leh gam nuam suak zel ding hi.

Toupan mei(tail) ding hilou in lu(head) dingin bawl ding a, anuainung zaw a pang lou in atungnung zelin pang ding uhi. Amau gam ngeiah athunei tute hiding ua,midangte zalzawh tum a kisuang lah taka velvelte hilou ding uhi. Minam lian leh Pathian zualzawlna tangte zalzawh tuma, aningkhat a vui leh vaina gengente hilou ding uhi. Vaihomna leh thuneihna taktak chiampha lou -namcheknawk hilou in, Gam leh Thilhihtheihna (land and sovereignty) Pathianin a kepsak , gam khat leh vaihomna, thuneihna akhut ua piak taaka Pathian in angaih minam hi ding uhi.

Tuate sukbuchin naangin Pathianin akisam khempeuh pe dinga, heutu/pitu- vision leh integrity nei leh Pathian minamtel,A chitelte iit taktak-sum hiam dinmun hiama zuak ngeilou ding heutu pe ding hi. Huanah, mipiten zawng heutute laka phulou, siangthoulou leh atamzaw ading a hoihlou thei ding deihsakna zawngloua, ‘a gam thil hoihte uh ne thei ding’ khopa vualzawl tak, chihnuam leh thumang te hi ding uhi(Isai 1 :19).

Pathian thute liimtaka zuihna in khovel hinkhua ah zawng chihtakna, mawhpuakna lenzou, taimakna leh sum-leh-pai leh thil bangkima muanhuaina pe ding a, huai in vualzawlna tun ding hi. Pathian thupiakte zuihna in minamte mizia bawl hi.Gamlawh ching khat enkawl dingin minamte mizia-kumpi nnasepna ah, mipi leh khotang kivaipuak danah, saptuam sung vai ahte, innkuan ki-etkawlna ahte leh minam in tagah leh meithai a bawldan uahte kinga hi.Tuate kia hilou in, akim akiang ua namdang tengte toh aki unauna uah zawng ki nga hi. Pathianin a chinlou leh deihsak takloute kiang ah a vualzawlna sung baw lou hi.

Tuate Israelte kia ading hilou in- tuni in zawng Pathianin athu zui te leh athupiakte zuih- minam zia aneite kiang ah avualzawlna chiam lailai hi. Mimal bangin lawhching leh lamzang na kisa hiam? Minam bangin lamzang leh lohching huntawk in nakithei hiam? Pathian thupiakte akilat dan mai hilou a, a ‘spirit’ a zuiha, Pathianthu man minam zia aneih Zomite ki hanchiam chiat ni.


G.Khamkhokam